پيرمحمد ملازهي، كارشناس ديپلماسي از مذاكره براي نجات هامون مي‌گويد

ديپلماسي براي حيات هامون به كار گرفته نشد

۱۳۹۴/۰۱/۱۸ - ۱۷:۰۵ - کد خبر: 143586
ديپلماسي براي حيات هامون به كار گرفته نشد

سلامت نیوز: الان در مرز ايران و افغانستان يعني جايي كه تالاب هامون واقع شده مشكلاتي در پي خشكسالي رقم خورده است كه علاوه بر راه‌هاي موجود براي كنترل رفع آن يك راه‌حل هم به وسيله ديپلماسي امكان‌پذير است و آن الزام افغان‌ها به تعهدي است كه در مورد حقابه هامون و هيرمند دارند.


به گزارش سلامت نیوز به نقل از روزنامه اعتماد، «پيرمحمد ملازهي» حالا كه ٦٧ سال دارد كوله‌باري پر از تجربه از سال‌هايي كه براي اردوزبانان و پشتوزبانان منطقه در تلويزيون برنامه مي‌ساخته دارد. او مشكلات امروز دشت سيستان و خشكسالي هامون را علاوه بر مسائل داخلي ناشي از وضعيت ناامني حوزه رودخانه هيرمند مي‌داند. مي‌گويد: «اگر واقع‌بينانه‌تر بنگريم در ١٠ تا ١٢ سال گذشته هيچگاه در مسير رودخانه ثبات وجود نداشته است. مسير رودخانه از كابل تا سيستان ما محلي است كه طالبان بيشتر اعمال قدرت كردند تا دولت مركزي و دولت مركزي در شرايطي نبوده كه در اين منطقه تاثير بگذارد. فصلي بوده كه باران آمده و آنها به اجبار دريچه سد كچگي را باز كرده‌اند. ولي برداشت آب در مناطق مختلف چنان است كه چيزي براي مصرف ايرانيان باقي نمي‌ماند.» گفت‌وگو با اين كارشناس اهل سراوان در تهران ريشه‌هاي خشكسالي هامون و مهاجرت را بيشتر ملموس كرد. او توضيح مي‌دهد: «الان ٩٠ درصد ترياك دنيا در افغانستان توليد مي‌شود و در همين مدت ١٢ سال اخير توليد آن چهار برابر شده است. اين ميزان براساس آمارهاي سازمان ملل است. در اواخر دوره طالبان مواد مخدر خيلي محدود شده بود. با آمدن امريكايي‌ها دوباره كشت خشخاش باب شد و بعضا كشاورزان را مجبور كردند.»


آنچه پيش رو داريد علاوه بر واكاوي نقش ديپلماسي در احياي تالاب هامون به اولويت‌هاي ديپلماسي دولت تدبير و اميد بعد از حضور در سازمان ملل متحد پرداخته است كه مي‌خوانيد:



خبر مهاجرت‌ها از شهرستان زابل پيش از هر زمان ديگري نگران‌كننده شده است و اين فقط ناشي از شرايط نامناسب آن ديار به ويژه خشكسالي است و آب هيرمند در تسلط افغان‌ها است. از طرفي در سال‌هاي اخير افغان‌ها به كنسولگري ايران حمله كردند. خود اين جاي سوال دارد كه چرا بايد ظرف يك سال سه بار به كنسولگري ما حمله شود. اما سوال اين است كه ما به افغانستان چگونه بنگريم كه بتوانيم از آنها حقابه هامون و هيرمند را بگيريم و بدين‌ترتيب بخشي از مشكل محيط زيستي و اجتماعي خود را حل كنيم؟

در افغانستان و به ويژه بعد از سال ٢٠٠١ ميلادي كه تغييراتي در اين كشور رقم خورد سه گروه در اين همسايه ايران مطرح بوده‌اند؛ توده‌هاي مردم، پشتون‌ها به همراه تكنوكرات‌هايي كه از استراليا و كشورهاي غربي آمده‌اند و از سال ٢٠٠١ با روي كار آمدن در اين كشور دولت را به دست گرفته‌اند. در بين اين توده‌هاي مردم مهم بوده‌اند و ما مي‌توانيم بر قشر روشنفكر و تحصيلكرده اين مردم حساب كنيم. اما بيشتر روي تحصيلكردگان و روشنفكران اين مردم. براساس تقسيم‌بندي قومي عمدتا روشنفكران و تحصيلكردگان غيرپشتون مناسبات‌شان با ايران نزديك بوده است. ولي روشنفكراني كه وابسته به قوم پشتون هستند. با ايران فاصله دارند. اين سه تقسيم‌بندي را بايد در نظر بگيريم. اما عملا آنچه در سال‌هاي اخير روي داده تحت تاثير همين توازن قدرت بين اين سه رخ داده است.

به اين سياست ايران در اين ١٢ سال چه نمره‌اي مي‌دهيد؟ به نظر مي‌رسد در اين مدت هم ايران نتوانسته ديپلماسي فعالي در اين منطقه داشته باشد؟

حقيقتي وجود دارد كه در اين ١٢ سال حضور ناتو و امريكا بوده. ايران هم در اين مدت يك سياست رسمي و اعلامي داشته و ديگري سياست اعمالي بوده است كه همين سبب برداشت‌هايي در بين صاحبنظران و روشنفكران افغان شده است. در سياست رسمي و اعلامي همواره ايران از حاكميت دولت مركزي حمايت كرده است اما برداشت‌هاي متفاوتي از اين سياست در ايران و در افغانستان وجود دارد. افغان‌ها معتقدند سياست‌هايي كه «اعمالي» بوده و پشت پرده بوده با سياستي كه «اعلام» مي‌كرده متفاوت بوده است. اين البته بحث ديگري است. اما حضور امريكا بر اين سياست تاثير گذاشته است. منافع ايران در اين بوده كه اين حضور هرچه زودتر تمام بشود. به نفع ايران بوده و برداشتي هست كه مي‌گويد اگر امريكايي‌ها بدون درگيري و با پيروزي بروند شرايط خوبي براي ايران رقم نمي‌خورد.
برداشت‌هاي متفاوت در اين ١٢ سال بر مناسبات ايران و افغانستان سايه انداخته است. از آن ظرفيت‌هايي كه دو كشور داشته استفاده نشده به خصوص اينكه برداشت ديگري هم وجود داشته در ايران كه انتظار ايران به عنوان مركز فارسي‌زبانان است مطرح شود عملي نشده است. اين حضور ميان ايران، افغانستان و تاجيكستان گسستي را به وجود آورده و اجازه نداده كه اين سه كشور نزديكي بيشتري داشته باشند. برداشت‌هايي از اين دست هست كه برخي جاها خوش‌بينانه و برخي جاها بدبينانه بوده است.

الان در مرز ايران و افغانستان يعني جايي كه تالاب هامون واقع شده مشكلاتي در پي خشكسالي رقم خورده است كه علاوه بر راه‌هاي موجود براي كنترل رفع آن يك راه‌حل هم به وسيله ديپلماسي امكان‌پذير است و آن الزام افغان‌ها به تعهدي است كه در مورد حقابه هامون و هيرمند دارند. اگر بياييم و اين بحث را براي مردم ملموس كنيم سوال اين است كه مردم از سياست خارجي چه در ايران و چه در افغانستان چه بهره‌اي برده‌اند؟ در ايران مردم با مشكل آب مواجهند و آب در تسلط افغان‌هاست. از آن سو نيز افغان‌ها مشكلات عديده‌اي دارند از جمله نبود زيرساخت‌ها و اشتغال و بسياري معضلات.

مشكل «هيرمند» سابقه طولاني دارد. مشكل از همان زماني شروع شده كه در چارچوب مذاكرات «عباس هويدا» و «دكتر شفق» كه نخست وزير افغانستان بود توافقاتي حاصل شد ولي هيچگاه جنبه عملياتي به خود نديد. ضمن آنكه آن توافق براي سال‌هايي كه كمبود آب به وجود مي‌آيد توافق شد كه ٢٦ ميليمتر در ثانيه افغانستان آب به ايران بدهد. اگر همين توافق را عمل مي‌كردند مشكلي پيش نمي‌آمد. حتي مجلس افغانستان هم حاضر نشد اين را تاييد كند و تصويب نكرد در حالي كه يك توافقنامه بود كه در ميثاق‌هاي بين‌المللي مربوط به رودخانه‌هاي مرزي قابل ترسيم بوده است. اما اگر واقع‌بينانه‌تر بنگريم در ١٠ تا ١٢ سال گذشته هيچگاه در مسير رودخانه ثبات وجود نداشته است. مسير رودخانه از كابل تا سيستان ما محلي است كه طالبان بيشتر اعمال قدرت كردند تا دولت مركزي و دولت مركزي در شرايطي نبوده كه در اين منطقه تاثير بگذارد. فصلي بوده كه باران آمده و آنها به اجبار دريچه سد كجگي را باز كرده‌اند. ولي برداشت آب در مناطق مختلف چنان است كه چيزي براي مصرف ايرانيان باقي نمي‌ماند. چون اين مناطق تحت كنترل طالبان است ناامني سبب شده دولت مركزي افغانستان هم نتواند اين توافقات را عملي كند. در كل ما هم سياست روشني در قبال هيرمند و حقابه پيگيري نكرديم. رودخانه و سابقه تاريخي‌اش نشان داده سدهاي «كز»ي به صورتي طراحي شده كه براي سال‌ها پاسخ داده و هيچگاه از آب محروم نمي‌شده و هر روستايي سد كزي مي‌ساخته و به اندازه نيازشان برداشت مي‌كردند و اين دليل نمي‌شد كه آب به بقيه نرسد. آب به همه به شكل عادلانه مي‌رسيد. حال اين مشكل فقط از طريق ديپلماسي حل و فصل مي‌شود و راه ديگري ندارد.

پس بخشي از معضل هم مربوط به شيوه برداشت افغان‌ها از اين آب است؟

بيشتر آب را مناطقي برداشت مي‌كند كه حوزه زير كشت خشخاش است. دولت افغانستان خيلي هم نفوذي در آن مناطق ندارد. ايران بايد مذاكرات خيلي جدي در اين باره تدارك مي‌ديد و از اهرم‌هاي كه مي‌توانسته استفاده كند، استفاده مي‌كرد اما در عمل چنين نكرده است. براي نمونه در كنفرانس توكيو، ايران ٥٠٠ ميليون دلار تعهد كرد. اگر در آنجا هوشياري به خرج داده بودند شرايط مي‌گذاشتند كه اين رقم پرداخت مي‌شود به شرط آنكه توافق بر سر حقابه هيرمند اجرايي شود حداقل اين بود كه نشان مي‌داد ايرانيان حواس‌شان جمع است. اين حق ايران بوده و «ظاهرشاه» ٢ ميليمتر مكعب نيز بر آن اضافه كرده است. ٢٦ ميليمتر مكعب حق طبيعي ايران است و ٢ ميليمتر هم ظاهر شاه خودش افزوده بود. بحث اين است كه اجرايي نشده است. ايرانيان خيلي قوي در اين موضوع ظاهر نشده‌اند.

فكر مي‌كنيد مشكل وزارت خارجه بوده يا وزارت نيرو يا سازمان حفاظت محيط زيست كه نتوانسته اين مساله را به خوبي مطرح، برجسته و پيگيري كند؟

همه ساده ديده‌اند قضيه را. وقتي سال‌هاي پرآبي است اصلا مشكلي نيست. به ويژه در بهار آب به اندازه كافي به ايران مي‌رسد. الان مشكل ناشي از آن است كه اصلا آبي نيامده است. اين را بايد حل كرد كه افغان‌ها توافق را در هر شرايطي اعمال كنند. اين توافق براي سال‌هاي پرآب نيست بلكه براي سال‌هاي كم آب است. شايد وزارت نيرو و شايد وزارت خارجه سهل‌انگاري كردند.
اهميت موضوع براي مقامات دولتي ما مشخص نشده است و احتمالا فكر كرده‌اند حالا سال بعد با بارندگي بيشتر مشكل حل مي‌شود حداقل اين تصور نبوده كه قحطي چنان مي‌شود كه سيستان در خطر قرار مي‌گيرد، وقتي هامون خشك شده و روستاها را برده زير ريگ و مردم مجبور به مهاجرت شده‌اند؛ آنگاه مسوولان هم دريافته‌اند اين مساله چه ابعادي دارد با اين حال هنوز هم به صورت جدي كاري در اين زمينه صورت نگرفته است.

شما به نكته‌اي اشاره كرديد كه همين مي‌توانست مبناي مبارزه با توليد مواد مخدر باشد. اگر دولتمردان ما هدفمند طراحي نقشه مي‌كردند و با بهانه قرار دادن آب هيرمند و مدل‌هايي از اين دست براي حفاظت كشور در برابر مواد مخدر گام برمي‌داشتند يا ترفندي ديگر مي‌انديشيدند هم كمتر درگير مواد مخدر و ترانزيت آن بوديم و هم آب كافي مي‌داشتيم؟

الان ٩٠ درصد ترياك دنيا در افغانستان و در همين مدت ١٢ سال اخير توليد شده است. اين ميزان براساس آمارهاي سازمان ملل است. در اواخر دوره طالبان مواد مخدر خيلي محدود شده بود. با آمدن امريكايي‌ها دوباره كشت خشخاش باب شد و بعضا كشاورزان را مجبور كردند. حتي طرح ايران براي كشت جايگزين با شكست مواجه شد. به خصوص در منطقه هلمند. هلمند الان هم مركز اصلي قدرت طالبان و هم توليد خشخاش است. بيشترين خشخاش افغانستان در اين منطقه توليد مي‌شود كه آب آن از آنجا تامين مي‌شود. برداشت غيرمنصفانه از آب هيرمند باعث توسعه كشت بيشتر خشخاش شده و هرچه خشخاش بيشتري توليد شود، آنگاه ترانزيت و بعد مشكلات بيشتري ناشي از مواد مخدر به وجود مي‌آيد. مشكل ديگر هم هست موضوع تجزيه قدرت در مناطق خاص افغانستان است. براي مثال فرمانده‌اي محلي در اين منطقه داريم كه بيش از ٢٥ هزار نيرو تحت امر خود دارد و حتي بهتر از نيروهاي پليس حقوق مي‌گيرند و سر موقع هم دريافت مي‌كنند. بديهي است كه اين دستمزد از مواد مخدر تامين مي‌شود. تجزيه قدرت در اين مناطق پيش آمده است. دولت افغانستان در خيلي از مناطقي كه خشخاش توليد مي‌شود اصلا كاره‌اي نيست. اگر واقعا ايران و هر كشور ديگري بخواهد گريبان خود را از مواد مخدر رها كند تنها راه اين نيست كه مركز را ببندد. ما مرز ٩٠٠ كيلومتري داريم با افغانستان كه همه‌اش دشت است؛ راه‌حل اين است كه بايد به دولت افغانستان و تحكيم و تثبيت آن كمك كنيم. مواد مخدر آنقدر سودآوري دارد كه به هر شكلي انگيزه ايجاد مي‌كند كاروان‌هاي مسلح هم نمي‌خواهد، گاهي افرادي را جذب مي‌كنند كه به صورت كولبري بيايند و مواد را نقل كنند. شيوه‌هاي متفاوت‌تري استفاده مي‌كنند. ايران بايد كمك كند كه اين تجزيه قدرت برطرف شود و به قدرت گرفتن دولت مركزي در اين كشور كمك بيشتري كند. اين را در نظر داشته باشيد كه اگر همين الان پاكستان جلوي ورود آرد را بگيرد مردم افغانستان به‌شدت دچار مشكل مي‌شوند. نفع ملي افغانستان در گندم است ولو نفع كمتري نسبت به خشخاش دارد ولي بهتر از آن است كه خشخاش بكارند و پول آن به جيب طالبان برود و كشور همسايه هم آسيب ببيند.

فكر مي‌كنيد اولويت آقاي روحاني در سياست خارجي با آنچه بر روابط و تعامل با همسايگان تاكيد مي‌كرده اين نباشد كه بيايد و با تعامل با افغانستان يك تير و دو نشان بزند. هم مشكل خشكسالي هامون و هيرمند حل شود و هم روابط دو كشور فارسي‌زبان ترميم مي‌شود.

بله آقاي روحاني بر دو موضوع در سياست خارجي تاكيد داشت. نخست تعامل بهتر با كشورهاي اروپايي و امريكايي كه آقاي ظريف نيز در تدارك اجراي همين سياست است، ديگر تعامل با همسايگان. اما افغانستان در اين اولويت‌بندي‌ها خيلي در صدر قرار نمي‌گيرد. نگاهي به شرايط ما در كشورهاي منطقه نشان مي‌دهد كه «عربستان سعودي» در صدر اولويت خواهد بود. تنش زدايي از روابط با عربستان دليلش روشن است. اگر ايران مناسباتش با اين كشور را حل و فصل كند با ديگر كشورهاي منطقه هم مشكلاتش را مي‌تواند برطرف كند. حتي طالبان هم متاثر از عربستان هستند و به نظرم از عربستان سمت و سو مي‌گيرند و اين كار مي‌تواند در روابط ايران و افغانستان هم تاثير بگذارد.


اولويت بعدي «تركيه» خواهد بود به ويژه اختلاف‌نظرهايي كه بر سر سوريه بين ايران و تركيه به وجود آمده است. در هر حال فكر مي‌كنم بعد از عربستان و تركيه و اولويت سوم «پاكستان» است. در اين مجموعه «افغانستان» در رديف چهارم قرار مي‌گيرد كه البته به نظر اهميت آن از رديف اول كمتر نيست. ولي شرايط چنان ويژه است كه ذهن برنامه‌ريزان سياست خارجي به سوي آنها مي‌رود و چنين اولويت بندي‌هايي صورت مي‌گيرد.

پس در حال حاضر و شرايطي كه هامون با مهاجرت تعداد زيادي از ساكنانش مواجه است اين سياست خارجي و ديپلماسي نيست كه به كمكش بيايد و بايد راه‌هاي ديگري را براي نجات هامون و هيرمند و مردمانش جست؟

راه‌حل ديگري ندارد فقط از طريق سياسي بايد اين مساله را حل كرد. سيستان از لحاظ آبهاي زيرزميني به گونه‌اي است كه با چاه نمي‌توان به آب رسيد. راه‌هاي جايگزين هم بوده است مثلا چاه نيمه‌ها تجربه خوبي بود. ولي خود اين هم هزينه‌هاي بالا مي‌خواهد و از دست مردم كاري برنمي‌آيد. بنابراين مردم هر وقت قحطي بوده سفر كرده‌اند و هر وقت مناسب بوده برگشته‌اند.
با اين شرايط دل همه مهاجران در گرو سيستان است. مردم آن منطقه علاقه خاصي به آن خاك دارند. اگر برويد در كوير دويست كيلومتر به دل كوير بزنيد مي‌بينيد كسي نيست و بعد مي‌بينيد چند كپر است و بعد از ساكنان آن كپرها بپرسيد چرا اينجا مانده‌ايد مي‌شنويد كه مي‌گويند ما به همينجا تعلق داريم.
شايد براي دولتمردان قابل فهم نباشد كه چرا مردمي اين همه شرايط سخت را تحمل مي‌كنند. اما اگر آب نباشد سيستان هم نخواهد بود بعلاوه اينكه آب‌هاي زيرزميني هم در خطر است. افت آب زيرزميني ايران بالاست. هركس رسيده چاه زده و آبي كه طي ميليون سال به عنوان سفره‌هاي زيرزميني جمع شده را با احداث چاه بيرون مي‌كشند و مصرف مي‌كنند. ما در آب و خاك و محيط زيست خيلي برنامه مشخصي نداشته و دچار نوعي روزمرگي شده‌ايم و مي‌گوييم حالا مساله امروز حل شود تا فردا.

آيا رسم بر اين نبوده در مواردي كه مشغله وزارت خارجه اجازه نمي‌داده كه موضوع در ديپلماسي با اهميت آب و وضعيت مردم سيستان كه به مسائل دولتي ديگر وابسته شده است با همكاري وزارتخانه‌ها يا سازمان‌هايي بسترسازي شود و پيش برود تا بعد از وزارتخانه بيايد و خود مذاكرات را به سرانجام برساند مثلا در اين مورد وزارت نيرو يا سازمان حفاظت از محيط زيست بيايند و بستر مذاكره را فراهم كنند.

من به اين كار خوش‌بين نيستم. اگر سازماني بعد از وزارتخانه وارد شود من خوش‌بين نيستم راه‌حلي پيدا كند. حتما ما بايد درسطح وزارتخانه وارد مذاكره شويم و راه‌حل بيابيم. اما حقيقت اين است كه ما بايد بتوانيم به افغان‌ها بقبولانيم كه اين توافق كه مربوط به سال‌هاي كم‌آبي است را اجرايي كنند. البته افغان‌ها هم مي‌گويند با كم‌آبي مواجهند ولي ما اطلاعات درستي از آن سو نداريم. اصلا تصوري وجود ندارد كه چه مقدار آب است و چقدر آب برداشت مي‌شود. چطور است كه زرنج آب دارد ولي سيستان نبايد آب داشته باشد. تا ما فعال نباشيم آن طرف انگيزه‌اي نخواهد داشت براي دادن حق مان. وقتي كسي كه خشخاش مي‌كارد، هر چقدر مي‌خواهد آب برداشت كند چگونه انتظار داريم حقابه ما را بپردازد.


نظر خود را بنویسید
(ضروری)
(ضروری)
CAPTCHA Imagereload
0.56956s, 19q