ارمغان شب کاري؛ از دست دادن سلامتي

۱۳۸۷/۱۱/۲۶ - ۱۶:۴۹ - کد خبر: 15151
 ارمغان شب کاري؛ از دست دادن سلامتي
پژوهشهاي انجام شده نشان مي دهد اشتغال در شب باعث ايجاد اختلالاتي در چرخه طبيعي بدن شده و بر عملکرد قلب و دستگاههاي گوارشي و تناسلي تاثيراتي منفي دارد.
نتايج مطالعات متعدد در کشورهاي اروپايي نشان مي دهد که افراد شب کار دست کم پنج سال نسبت به همکاران روز کار خود کمتر عمر مي کنند، طلاق در ميان خانواده آنان سه برابر بيش از افراد روز کار است و علاوه بر آن، 40 درصد بيش از ساير همکارانشان زمينه ابتلا به انواع بيماريهاي رواني، قلبي و گوارشي را دارند.
اظهارات افراد شب کار نتايج مطالعات مذکور را تاييد مي کند. آنان مي گويند که پس از هر شيفت کاري، در تمامي طول روز احساس کسالت، گيجي و بي خوابي مي کنند و ريتم زندگي طبيعي و عادات غذايي آنان نيز بر هم مي خورد.
شب کارها به مصرف غذاي آماده و در دسترس مانند سوسيس و کالباس يا غذاهاي داراي قند، چربي و کافئين بالا براي مبارزه با خستگي و کوفتگي بدن تمايل بيشتري دارند. اين در حالي است که متخصصان تغذيه و گوارش همواره نسبت به اثرات منفي غذاهاي آماده بر سلامت انسان و افزايش ابتلاي آنان به سوءهاضمه و مشکلات گوارشي هشدار مي دهند.
اکنون، حتي اين نظر بتدريج مورد قبول همگان قرار مي‌گيرد که کار در شيفت شب مي‌تواند خطر ابتلا به سرطان را افزايش دهد.
آژانس بين‌المللي تحقيقات سرطان ‎که شاخه ويژه مطالعات سرطاني در سازمان بهداشت جهاني است، کار شيفت شب را به عنوان يک عامل احتمالي سرطان زا طبقه‌بندي کرده است. برخي مطالعات نيز نشان مي دهد احتمال ابتلاي مردان شب کار به سرطان پروستات بيشتر از ديگران است.
دانشمندان گمان دارند که کار شيفت شب خطرناک است زيرا اين کار، ريتم شبانه‌روزي بدن يا ساعت زيستي طبيعي انسان را به هم مي‌زند. هورمون ملاتونين که مي‌تواند ايجاد تومور را سرکوب کند، معمولا شب‌ها در بدن توليد مي‌شود اما نور، توليد ملاتونين را متوقف مي‌کند. بنابراين، افرادي که شب‌ها زير نور مصنوعي کار مي‌کنند، در بدن خود ملاتونين کمتري دارند و همين موضوع است که به گمان دانشمندان، مي‌تواند احتمال ايجاد غده‌هاي سرطاني را در آنها افزايش دهد.
مهرزاد باقري عضو هيئت علمي دانشگاه علوم پزشکي ايران در اين باره مي گويد: خواب ناکافي به دليل شب کاري باعث اختلال در عملکرد حافظه، فراموشي لغات، کاهش کيفيت زندگي اجتماعي، اضطراب و افسردگي، ميگرن، ديابت، سرطان کولون و بيماري هاي قلب و عروق مي شود.
به گفته وي، بيماري هاي قلب و عروق در رابطه با اختلال خواب، بيشتر به دليل استرس تغيير زمان خواب و بيداري که روي سيستم عصبي اثر مي گذارد، رخ مي دهد.
افرادي که شب کار مي‌کنند، معمولا نمي‌توانند چرخه‌هاي روز و شب خود را بطور کامل جا به جا کنند. به اين ترتيب، فقدان خواب کافي، دستگاه ايمني بدن را در مقابل حملات، آسيب‌پذير مي‌سازد و از قدرت آن براي مقابله با سلولهايي که بالقوه سرطاني هستند، مي‌کاهد.
برهم زدن ريتم‌هاي طبيعي نيز مي‌تواند برهم خوردن ديگر وظايف ضروري بدن را به دنبال داشته باشد.
داشتن عادات غذايي صحيح و توجه به زمان خواب و استراحت براي حفظ سلامت بدن مهم است تا بتواند مواد مغذي را جذب و مواد زائد را دفع کند.
به گزارش ایرنا، بنا بر پژوهش هاي انجام شده، براي سالم زيستن، بايد خواب راحت و آرامي داشته باشيم. ساعت 9 تا 11 شب، زماني براي از بين بردن مواد سمي و غير ضروري است که عمليات آن توسط آنتي اکسيدان ها انجام مي شود. در اين ساعت بهتر است بدن در حال آرامش باشد، در غير اين صورت، اثر منفي روي سلامتي انسان خواهد داشت.
به گفته متخصصان، ساعت 11 تا 1 شب، عمليات از بين بردن مواد سمي در کبد ادامه دارد و بدن بايد در خواب عميق باشد. ساعت 1 تا 3 نيمه شب، عمليات سم زدايي در کيسه صفرا ، طي يک خواب عميق بطور مناسب انجام مي شود. طي ساعت 3 تا 5 صبح عمليات از بين بردن مواد سمي در ريه اتفاق مي افتد. بعضي مواقع ديده شده است که افراد در اين زمان، سرفه شديد يا عطسه مي کنند. در ساعت 5 تا 7 صبح نيز اين عمليات در روده بزرگ صورت مي گيرد، لذا عمل دفع صورت مي گيرد.همچنين از نيمه هاي شب تا ساعت 4 صبح، مغز استخوان عمليات خون سازي را انجام مي دهد.
نخوابيدن ، دير خوابيدن و يا دير بلند شدن از خواب، باعث مي شود مواد سمي از بدن دفع نشده و در عملکرد طبيعي هر يک از اندامهاي يادشده اختلالاتي بوجود آيد.
دکتر سهيل صالحي پژوهشگر در اين باره مي گويد: ما انسان ها از نظر زيست شناسي به موجودات روزکار تعلق داريم. يعني در بدن ما يک ساعت شبانه روزي تعبيه شده است که باعث مي شود در شب استراحت کنيم و در روز هوشيار و فعال باشيم.
به گفته وي، تنظيم اين ساعت دروني توسط هورموني به نام ملاتونين انجام مي شود که در تاريکي و هنگام خواب شبانه ترشح آن افزايش مي‌يابد اما کساني که در شيفت شب فعاليت کاري دارند در اصل بر خلاف ريتم طبيعي بدن خود عمل مي کنند."يعني آنها در حقيقت به بدن‌شان دستور مي دهند در ساعت‌هايي که براي کار کردن آماده نيست به فعاليت مشغول شود."
در واقع، کساني که کار شبانه دارند نمي توانند در طي روز به اندازه کافي بخوابند چون از يک طرف بايد به امور روزانه زندگي خود رسيدگي کنند که اين زمان خوابيدن شان را محدود مي سازد و از طرف ديگر، به خاطر وجود نورو سروصدا، خواب روزانه آنان کيفيت و عمق خواب شبانه را ندارد.
به گفته دکتر صالحي، سطح ماده شيميايي سروتونين کارمندان شيفت شب پايين‌تر از کساني است که در طول روز کار مي‌کنند. سطح پايين سروتونين با عصبانيت، افسردگي و اضطراب و کم‌خوابي ارتباط مستقيم دارد.
کارکردن در ساعات غير از ساعات استاندارد کاري مي تواند مشکلات زياد ديگري را نيز در عرصه اجتماعي همچون اختلال در ارتباط فرد با خانواده و جامعه ايجاد کند زيرا زمان استراحت شاغلان در شب با زمان فعاليت خانواده تداخل دارد.
شيفت کاري غير روزانه روي روابط فرد در خانواده و وظايف او در قبال همسر و فرزند نيز تاثير دارد. چنين فردي به دليل خستگي ناشي از کار در نوبت کاري شب و نياز به خواب در روز، وضعيت روحي ثابتي ندارد، تحريک پذير است و اين مي تواند روي روند طبيعي فعاليت وي در منزل اثرات نامطلوبي برجاي بگذارد. علاوه بر آن، ساعات حضور مفيد چنين فردي در منزل کاهش مي يابد.
پس از يک نوبت کاري در غير از ساعات استاندارد، فرد زمان کمي براي ارتباط صميمانه و يا انجام وظايف زناشويي در قبال همسرش دارد و اين مساله ممکن است حتي به ايجاد اختلالات جنسي و پيامدهاي وخيم آن از جمله انحرافات جنسي و طلاق منجر شود.
پژوهشگران مي گويند شب کاري بويژه روي عملکرد حرفه اي برخي گروههاي شغلي حساس مانند پرستاري و پزشکان تاثير منفي گذاشته و ممکن است باعث بروز مشکلاتي شود. بطور مثال، بيماران طي شب و زماني که پزشکان و پرستاران شب کار هستند ممکن است مراقبت هاي ضعيف تري را دريافت کنند و در معرض خطر قرار گيرند.
به اين ترتيب، مي توانيم حدس بزنيم که يافته هاي علمي بيشتري هم در باره اثرات منفي فعاليت شغلي در نوبت کاري شب مي تواند وجود داشته باشد.
مطالعات‍ي که توسط موسسه امريکايي هارينگتون انجام شده است، نشان مي دهد فقط 10 درصد افراد شب کار از نوبت کاري خود لذت مي برند و بق‍يه به نحوي با آن مي سازند.
بنا بر نتايج اين مطالعات، خستگ‍ي، واماندگ‍ي، کسالت، انزوا، امراض روح‍ي و رواني و ب‍يماريهاي جسمي و بس‍ياري مسائل ديگر در ميان کارکنان شب کار به شدت شايع و رايج است. به اين ترتيب، اگرچه ممکن است فعاليت در شيفت شب براي برخي افراد مازاد درآمدي نسبت به کار آنان در روز داشته باشد، اما در مقابل، آنان در قبال اين دريافت مازاد اندک، نعمت گرانبهايي به نام سلامتي خود را از دست مي دهند.


* چه بايد کرد؟
مهرزاد باقري عضو هيئت علمي دانشگاه علوم پزشکي ايران تاکيد مي کند: براي کاهش صدمات ناشي از کار شبانه، تعداد نوبت هاي کاري آن بايد کم باشد و اينگونه افراد پيش از شروع کار، حداقل سه ساعت در مکاني مناسب بخوابند.
او همچنين بر داشتن برنامه غذايي مناسب و اطلاع رساني به اطرافيان براي جلوگيري از عدم تماس يا ايجاد اختلال در خواب افراد در اين ساعات به شدت تاکيد مي کند.
دکتر فرهاد خوانساري پژوهشگر و بيولوژيست نيز در باره راههاي کاهش يا جبران تاثيرات مخرب کار شب به خبرنگار ايرنا مي گويد: خوب است که اين گونه افراد برخي از برنامه هاي روزمره خود را تعديل کرده و آنها را به صورت مختصر و مفيد انجام دهند.
وي تاکيد مي کند: افراد شب کار بايد عادت کنند همواره در يک زمان مشخص از روز بخوابند. بهترين کار اين است که زمان خوابيدن شان ساعت هاي قبل از کار باشد، نه اول صبح. اگر اين کار مقدور نيست، بهتر است قبل از روانه شدن براي کار، يک چرت کوتاه بزنند زيرا چرت‌هاي کوچک در شيفت کاري مي تواند بسيار نيرو بخش باشد.
وي توصيه مي کند: شب کارها بهتر است مرخصي‌هايشان را جمع نکنند، بلکه از آن در بين شيفت‌ها استفاده کنند تا به اين صورت، هم به کارهاي عقب افتاده خود برسند و هم روابط اجتماعي و خانوادگي‌شان را بخوبي حفظ کنند.
"محمد ازمل" و "روح‌الله کلهر" دانشجويان کارشناسي ارشد مديريت خدمات بهداشتي – درماني در دانشگاه علوم پزشکي ايران نيز در پژوهشي که با عنوان "نوبت کاري و مشکلات کارکنان" انجام داده و نتايج آن را در شماره مهرماه ماهنامه علمي - آموزشي تدبير به چاپ رسانده اند، مي گويند: بر اساس مطالعات انجام شده،‌ در هر حوزه کاري که نوبت کاري شب، اجباري است بايستي کلينيک درمان بيماريهاي مزمن وجود داشته باشد.
به نوشته آنان، کارکنان آموزش ديده بايستي در اين کلينيک، به صورت متناوب (ساليانه) وضعيت ساعت زيستي ( انطباق يا عدم انطباق) هر نوبت کار را پايش کنند و در صورت کشف هر گونه عدم انطباق ريتمي، مديران و کارفرمايان بايد انتقال فرد را از نوبت کاري شب به روز کاري براي دست‌کم يک سال به اجرا درآورند.
بر اساس پژوهش يادشده، " اين کار از آثار احتمالي بيماري شب کاران جلوگيري مي کند. همچنين پيشنهاد شده است که ضمن سنجش تحمل افراد به شيفت هاي در گردش، سطح اضطراب و وضعيت سلامت رواني آنها موشکافي شود. اختلالات خواب و بيداري متغير مهم ديگري است که نمي توان به سادگي از آن چشم پوشي کرد. درحالي که تعيين تحمل نوبت کاري شب به علاوه درمان بيماريهاي مزمن را بايستي در مورد کساني که از نوبت کاري شب به روزکاري منتقل مي شوند، پيگيري کرد."
دکتر سهيل صالحي نيز اعتقاد دارد که براي اينکه از اثرات زيان بار کار‌هاي شيفتي پرهيز کنيم، بايد رفتارهاي اشتباه‌مان را در شيفت کاري شب تغيير داده و عادت هاي درست کسب کنيم.
به گفته وي،‌ اول از همه، صاحبان کار بايد تلاش کنند که شيفت هاي کاري «دوست دار خواب» داشته باشند، يعني تا آنجا که مقدور باشد، از شيفت هاي چرخشي يا شبانه بپرهيزند اما اگر از کار شيفت شب گريزي نبود يک کار شيفتي در ساعت هاي ثابت شب بهتر از کار شيفتي چرخشي است.
دکتر فرهاد خوانساري نيز در باره راههاي کاهش اثرات شب کاري مي گويد: بر اساس مطالعات انجام شده، اگر مجبور به کار در طول شب هستيد، مي‌توانيد به توصيه‌هاي زير عمل کنند:
- نزديک محل کارتان زندگي کنيد چون فاصله‌ زياد بين محل کار و منزل باعث کم‌خوابي و بعضا روي دادن تصادفات در حين رانندگي مي‌شود. سعي کنيد رانندگي نکنيد و از وسايل نقليه عمومي بهره بگيريد.
- هنگام خواب در روز از اتاقي با پرده‌هاي تيره استفاده کنيد. اين کار به مغز شما کمک مي‌کند که تصور کند وقت خواب است.
- پيله‌اي از سکوت در اطراف خود بتنيد. پنجره‌ها را ببنديد و تلفن را از پريز درآوريد. وقتي بيدار شديد پرده‌ها را کنار بزنيد و بيرون برويد و زير نور خورشيد بنشينيد. اين کار به ساعت بيولوژيکي بدن شما نشان مي‌دهد که وقت بيداري و هوشياري است.
"خاجيان" و "سيداصفهاني" دو دانشجوي دانشگاه صنعتي شريف نيز در پژوهشي که با عنوان "ارگونومي و نوبتهاي کاري" انجام داده اند، براي کاهش اثرات زيانبار فعاليت کاري در شب به کارفرمايان و روساي اداره ها و کارخانجات توصيه کرده اند
در ب‍ين کار اجازه خواب کوتاه به کارکنان خود بدهند و از اينکه اکنون حدود 48 درصد کارخانه ها و شرکتهاي نوبتکار، اجازه خواب در ب‍ين کار و در زمان استراحت و تفريح را مي دهند، ابراز خرسندي کرده اند.
آنان همچنين توصيه مي کنند براي کسان‍ي که شبها کار مي کنند مح‍يط‍ي فراهم شود که در آن به فعال‍يت بدني، نرمش و ورزش بپردازند و علاوه بر آن، سالانه معاينات دقيقي از آنها به عمل آيد.
پژوهشگران مذکور به کارکنان شب کار به صورت اکيد توصيه مي کنند که به ورزش و تمرينات بدني روزانه توجه داشته باشند و حداقل پ‍ياده روي، چرخ‍يدن در اطراف و فعال‍يت با دوستان را از دست ندهند.
آنان همچنين مي گويند:" حتماً رژيم غذايي تاييد شده اي را تنظ‍يم کرده و براساس آن جلو برويد؛ سعي کن‍يد هم‍يشه از سبزيجات و م‍يوه هاي تازه استفاده کن‍يد. در سرکار براي خود تنوع ايجاد کن‍يد مثلاً گاهي قدم بزن‍يد، گاهي به دستشويي رفته و آبي به صورت بزن‍يد، نفسي تازه کن‍يد و به نوار يا راديو گوش ده‍يد. با خانواده خود، آخر هفته ها به مسافرت و گردش رفته و کمبود ارتباطات را جبران کن‍يد. بعداز ش‍يفت شبانه بلافاصله به رانندگي نپردازيد. کمتر از قرص هاي خواب آور استفاده کن‍يد و خود را به آنها عادت نده‍يد و علاوه بر آن، تاحد امکان بلافاصله بعد از ش‍يفت ،از اضافه کاري بپره‍يزيد."
آنان همچنين به کارفرمايان توصيه مي کنند براي ش‍يفت هاي گوناگون، پاداشهاي مختلف‍ي را در نظر بگيرند و براي ش‍يفت شب م‍يزان پاداش را ب‍يشتر کنند.
در مجموع، از آنجا که به نظر مي رسد بسياري از موسسات، سازمانها و شرکتهاي خصوصي و دولتي ناچار به ادامه فعاليت خود در چارچوب نوبت هاي کاري مختلف از جمله شب هستند، ضروري است مديران و برنامه ريزان آنها براي کاستن از اثرات مخرب نوبت هاي کاري غير روزانه توجه بيشتري کرده و برنامه ريزي هاي دقيق تري را به عمل آورند.
نظر خود را بنویسید
(ضروری)
(ضروری)
CAPTCHA Imagereload
0.90882s, 19q