واكنشي از سر اضطرار

چالش هاي مديريت بحران وقوع زلزله

۱۳۹۳/۱۰/۰۴ - ۱۰:۰۴ - کد خبر: 132394
چالش هاي مديريت بحران وقوع زلزله

سلامت نیوز:٥ دي ماه صرفا يك تاريخ در تقويم نيست. ٥ دي ماه سالگرد سوگواري براي قربانيان زلزله يي است كه مديريت بهينه امكانات و ظرفيت ها و توجه به شرايط موجود مي توانست امكان حضور آنها در جمع عزيزان شان و نه خفته زير خاك سرد را ميسر كند. ٥ دي ماه ١٣٨٢، شهر كويري بم در ساعت ٥ و ٢٨ دقيقه و ٢٩ ثانيه بامداد به دست زمين لرزه يي با بزرگاي ٦/٦ ريشتر زير و رو شد و حاصل اين لرزش كه فقط ١٨ ثانيه طول كشيد ٢٦ هزار و ٢٧٠ مرگ، بيش از ١٠٠ هزار بي خانمان و ٣٠ هزار مصدوم بود.


٤٢ درصد جمعيت كشور در ١١٠هزار هكتار بافت آسيب پذير
به گزارش سلامت نیوز، روزنامه اعتماد در ادامه نوشت: چهره شهري كه قدمت بيش از دو هزار سال در كارنامه اش ثبت شده بود، روز بعد از زلزله دي ماه ١٣٨٢ از يك ويرانه قابل تميز نبود. شهري نمانده بود كه قابل باز ساختن و نو ساختن باشد. امروز در مرورگرها با جست وجو براي واژه زلزله هاي ايران، ٣١ زمين لرزه به عنوان مهيب ترين و پرتلفات ترين زمين لرزه هاي كشور روي صفحه ظاهر مي شود و در حالي كه پژوهشگران زلزله سرنوشت ايران را با زلزله در پيوندي ناگسستني مي بينند، مديريتي كه بايد بر بحران ها و حوادث طبيعي اعمال شود، هيچ تفاوتي با آنچه كه در دي ماه ١٣٨٢ بود و منجر به تلفات گسترده و تخريب غير قابل باور و هدررفت سرمايه هاي ملي و انساني شد ندارد. در فاصله اين سال ها كه زمين لرزه هايي هم تراز يا حتي شديدتر از زلزله بم در كشور رخ داده، مديريت بحران همچنان بيمارگونه به بند زدن جراحاتي دست زده كه بايد به جراحي توسط متخصصان حاذق سپرده مي شد. بازمانده هاي پس از زمين لرزه در ايران بيش از آنكه گرفتار قهر زمين باشند، در سوءمديريت تلف مي شوند.

در سالگرد زلزله بم، ضمن همدردي با بازماندگان قربانيان، با مهدي زارع: دانشيار پژوهشگاه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله، رييس كميته مخاطرات طبيعي انجمن مخاطره شناسي ايران، عضو هيات مديره انجمن ژئوفيزيك ايران گفت وگو كرده ايم. وي در اين گفت وگو چالش هاي عمده در مسير مديريت بحران كشوري كه سرنوشتي محتوم و گره خورده با بلاياي طبيعي دارد را زير ذره بين برده است.

مصطلح شده كه ايران روي كمربند زلزله قرار گرفته است، قرار گرفتن روي كمربند زلزله به چه معناست و زلزله در چه بازه زماني و با چه شدت و چه عمقي كدام مناطق كشور را بيش از همه تهديد مي كند ؟
ايران روي نوار لرزه خيزي آلپ هيمالايا قرار گرفته كه حدود ٨ درصد از زلزله هاي دنيا و حدود ١٧ درصد از زلزله هاي بزرگ دنيا روي اين نوار رخ مي دهند. قرارگرفتن در اين نوار بدان معني است كه كشور ما (فلات ايران) در محدوده مرز برخوردي ورقه هاي پوسته و تغيير شكل زياد واقع است. همواره بخشي از تغيير شكل (حدود ١٠درصد) به صورت زمين لرزه رخ داده و در آينده هم اين وضعيت برقرار خواهد بود. ژرفاي زمين لرزه ها در ايران، كم است (بين حدود ٨ تا ٢٥ كيلومتر براي بيشتر زمين لرزه هاي با بزرگاي ٦ يا بيشتر) و اين خبر خوبي براي ما نيست چرا كه هر زمين لرزه شديد (بزرگاي ٦) يا بزرگ تر مي تواند درصورت قرارگيري كانون در ناحيه مسكوني (مانند بم) به تلفات و خسارت زياد بيانجامد. ميزان اين تغيير شكل (و در نتيجه لرزه خيزي) در جاهاي مختلف كشور ما مختلف است (حدود ١٠ميلي متر در سال در رشته كوه هاي زاگرس و حدود ١٣ ميليمتر در سال براي ساير نواحي كشور). ميزاني از تغييرشكل كه به صورت زمين لرزه رخ مي دهد از سه درصد در زاگرس به ٣٠ درصد در ناحيه البرز و كپه داغ و حدود ١٠درصد در ايران مركزي و ناحيه لوت مي رسد. بنابراين و به همين دليل تفاوتي كه در پوسته زمين و ميزان تغيير شكل در جاهاي مختلف ايران وجود دارد، شدت و تكرار زمين لرزه ها در نواحي مختلف ايران متفاوت است (بندرعباس و ناحيه تنگه هرمز هر دوسال يك بار يك زمين لرزه با بزرگاي ٦ يا بيشتر، و سالانه حدود دو تا ٣ زمين لرزه با بزرگاي ٥ تا ٦ تجربه مي كنند، در حالي كه در محدوده بم و جيرفت فقط زمين لرزه ١٣٨٢ با بزرگاي بيش از ٦ در قرن اخير ثبت شده است. )

مخرب ترين زلزله هايي كه طي ٥٠ سال اخير در ايران به وقوع پيوسته و در خاطره مردم باقي مانده زلزله هاي بويين زهرا، رودبار، قائن، بم، آوج، طبس، ورزقان و ايلام و بوشهر است. به چه علت اين زلزله ها بيشترين تلفات انساني يا مالي را به جا گذاشت و چگونه ممكن بود شدت تخريب و تلفات اين زلزله ها به حداقل برسد ؟
تلفات زياد به دليل آسيب پذيري بالاي ما و زيرساخت ضعيف ما از ديدگاه فيزيكي و اجتماعي در مواجهه با سوانح طبيعي و به ويژه زمين لرزه است. تخريب كمتر موقعي ممكن بود كه اولاواقعيت موجود در ايران و لرزه خيزي ايران را به عنوان بخشي از طبيعت فلات ايران مي پذيرفتيم و با آن كنار مي آمديم و دوم آنكه «توجه به علم و دستاورد هاي فناوري و عقل و رفتار عاقلانه» از گذشته آغاز مي شد و در اين نواحي كه شما نام برديد برنامه هايي مختلف براي افزايش تاب آوري و كاهش آسيب پذيري عملياتي مي شد، كه متاسفانه و همچنان يا چنين رفتاري وجود ندارد يا ميزان توجه به اين موارد و رفتار عاقلانه بسيار اندك است.

گفته مي شود كه مديريت بحران در ايران فاقد اختيارات و امكانات لازم براي مقابله با حوادث طبيعي يا كاهش تلفات و خسارات ناشي از آن است. با توجه به شرايط جغرافيايي ايران از نظر ريسك بالادر مقابل زلزله، مديريت بحران چگونه بايد اجرا شود آن هم در حالي كه براي شهري همچون تهران، ساختار شهر متاسفانه به گونه يي تغيير كرده (طي ساخت و سازهاي بي رويه و غيراصولي) كه امكان هرنوع امدادرساني به موقع را از نهادهاي مسوول سلب كرده است ؟
مديريت بحران يك علم و از شاخه هاي علوم انساني است و اجراي آن براساس روش علمي دستورالعمل ها و استانداردهاي علمي معني دار است. هر كس كه مسووليتي داشت و در زمان مسووليتش سانحه يي رخ داد و بر حسب اضطرار نوعي از رفتار و پاسخ را نشان داد (و به هر حال در خاطرات و تجربياتش حضور در بحران و سانحه را مي تواند ذكر كند، بدون اينكه ارزيابي از عملكردش شده باشد)، الزاما و به مفهوم علمي مدير بحران نيست، اگر مديريت بحران مي خواهد به شيوه علمي دنبال شود هيچ چاره يي جز به كارگيري نيروهاي متخصص، توانمند و دانشمند نداريم. مديريت كاهش ريسك سانحه در كلانشهرها مساله يي مفصل تر است و اجراي آن عزم و اراده يي ملي و حاكميتي مي خواهد. چرا كه در كلانشهرها (به ويژه در تهران) تصميماتي كه به كاهش ريسك يا افزايش ريسك سانحه زلزله بينجامد (كه متاسفانه دومي بيشتر برقرار است) صرفا از شهرداري صادر نمي شود، نگاه و عزم اجرايي كلان و ملي براي كاهش ريسك زلزله لازم است. روند توسعه در ايران متاسفانه در بيشتر موارد در جهت افزايش ريسك و توسعه يي به شدت ناپايدار است. اكثر حاشيه شهرهاي بزرگ و مراكز استان هاي ما به دامنه كوه هايي مي رسد كه محل گسل هاي فعال هستند و متاسفانه نه تنها در اين نواحي شهرسازي جديد صورت گرفته، بلكه بافت به شدت آسيب پذير جديد (مثلامسكن مهر) نيز در اين نواحي ساخته شده اند.

چالش هاي موجود در مسير امداد رساني در مديريت بحران را چگونه ارزيابي مي كنيد؟
به اجمال اين چالش ها از همه مهم ترند: نبود ديد واقع بينانه نسبت به واقعيت خطر و ريسك زلزله در ايران، كمبود نيروي تخصصي و عدم كاربرد نيروهاي موجود در چرخه مديريت بحران، عدم نگاه علمي و درازمدت به مسائل كلان ملي از ديد سوانح به ويژه زلزله.

تصوير بافت هاي فرسوده در كشور، غيراصولي بودن سازه هاي جديد و قديم، وجود خطرهاي بالقوه مانند قنات ها، شبكه خطوط برق و گاز چه دورنمايي از وقوع زلزله و تلفات احتمالي را در ذهن شما ايجاد مي كند؟
متاسفانه دورنما خيلي خوش بينانه نيست. بر اساس گزارش وزير راه و شهرسازي در ٢٥ شهريور ٩٣، در ايران ٥٦ هزار هكتار بافت فرسوده و ٥٤ هزار هكتار بافت حاشيه نشيني وجود دارد. (جمعا حدود ١١٠ هزار هكتار بافت آسيب پذير). اگر جمعيت متوسط ساكنان در بافت هاي آسيب پذير را در ايران حدود٢٠٠ تا ٣٠٠ نفر برآورد كنيم، جمعيت ساكن در اين بافت ها در حدود ٢٢ تا ٣٣ ميليون نفر برآورد مي شود كه درصدي بيش از ٢٨ تا ٤٢ درصد از كل جمعيت ايران است... در سال ٩٣ جمعيتي حدود ١٦ ميليون و ٢٠٠ هزار نفر در استان هاي تهران و البرز زندگي مي كنند كه حدود ١٣ ميليون و ٥٠٠ هزار نفر از اين جمعيت در طي روز در تهران هستند. حدود ٣٧ درصد از جمعيت استان هاي تهران و البرز در درون يا نزديكي پهنه گسله فعال ساكنند (پنج ميليون و ٩٨٥ هزار نفر). در خوش بينانه ترين حالت حدود ٢٥ درصد از جمعيت اين دو استان در بافت فرسوده زندگي مي كنند (حدود چهار ميليون و ١٠٠ هزار نفر)! بنابراين حدود ٦٢درصد از جمعيت متراكم ترين پهنه جمعيتي كشور در پهنه با ريسك بالاي زلزله (در پهنه گسله يا در بافت هاي فرسوده) ساكن هستند (حدود ١٠ ميليون نفر!). با توجه به مجموع امكانات و محدوديت هاي شهر تهران، سند طرح جامع مصوب براي شهر تهران، سقف جمعيت پذيري شهر تهران را به ١٠ و نيم ميليون نفر محدود كرده است. در حالي كه طبق ضوابط طرح تفصيلي موجود و براساس اعلام نظر مشاور طرح تفصيلي، امكان استقرار بيش از ١٣ ميليون نفر جمعيت در تهران مقدور فرض شده. در پايان دوره دولت دهم اعلام شد كه براي ساخت چهار ميليون و ٤٠٠ هزار واحد مسكن مهر در كشور برنامه ريزي شده كه سه ميليون واحد تا پايان اين دوره به پايان رسيده است. بنابراين مساحتي كه براي ساخت مسكن مهر در كشور در نظر گرفته شده است شامل حدود ٥٣ هزار هكتار بافت نوساز (اكثرا حاشيه نشين) جديد خواهد بود كه حداقل حدود شش ميليون و ٥٠٠ هزار نفر و به صورت واقع بينانه تر حدود ١٠ ميليون و ٥٠٠ هزار نفر (با فرض سكونت حدود ١٢٠ تا ٢٠٠ نفر در هر هكتار) در اين ساختمان ها يا ساكن شده يا به زودي ساكن خواهند شد. با توجه به آسيب پذيري بالايي كه از واحد هاي مسكن مهر به ويژه در زلزله هاي ١٣٩١ ورزقان و ١٣٩٣ مورموري ايلام مشاهده كرده ايم، حتي اگر دست كم نيمي از اين ساخت و سازهاي جديد آسيب پذيري بالايي در مقابل خطر زلزله داشته باشند، حدود ٢٦٠٠٠ هكتار بافت فرسوده جديد به منازل مسكوني كشور اضافه شده يا در سال هاي آينده اين اتفاق خواهد افتاد. جمعيت آسيب پذير ساكن در اين بافت هاي فرسوده نوساز حدود سه ميليون و ٣٠٠ هزار الي پنج ميليون و ٢٠٠ هزار نفر تخمين زده مي شود.

مسلما در اين شرايط نمي توان به نجات كشور از تلفات احتمالي زلزله هاي آتي انديشيد. اما چگونه است كه وقوع زلزله در كشوري مانند ژاپن كمترين تلفات انساني را دربر دارد اما ايران هنوز راهكار مناسبي براي كاهش تلفات به دست نياورده؟ آيا بايد علت را در ضعف مديريت بحران جست وجو كرد؟ آيا نحوه پيش بيني زلزله در ايران با وجود ادعاي مسوولان دچار ايراد است ؟ آيا واقعا ايران قادر به پيش بيني وقوع زلزله آن هم به صورت علمي و اصولي است؟
دليلش ٩٠ سال تلاش و زحمت ژاپني ها در راه شناخت زلزله (بعد از زلزله ١٩٢٣ كانتو ژاپن كه با حدود ١٤٠ هزار كشته در محدوده شهر توكيو همراه شد) است و درك و كنار آمدن با واقعيت كشورشان، توجه به مساله ريسك و مديريت كاهش ريسك بر پايه روش علمي و سرمايه گذاري وسيع براي پژوهش در زمينه زلزله و توسعه فناوري هاي مرتبط براي كاهش ريسك (از مقاوم سازي، تا هشدار پيش هنگام و پيش بيني و...) است. توجه به مديريت درست منابع، توسعه بر پايه كاهش ريسك و توسعه زيرساخت هاي فيزيكي و فرهنگي و اجتماعي براي اجرايي كردن نتايج پژوهش و فناوري مسير درستي است كه آنها طي كرده اند. هر كشوري در دنيا كه شرايطي مشابه از نظر ريسك زلزله (مانند ما) داشته باشد، راهي جز راه طي شده توسعه آنها (و همه دنياي مدرن) را براي كاهش ريسك ندارد.

نظر خود را بنویسید
(ضروری)
(ضروری)
CAPTCHA Imagereload
1.05465s, 20q