ايرانيان آهنين مي‌شوند

۱۳۸۶/۰۱/۲۲ - ۰۰:۰۰ - کد خبر: 2460
ايرانيان آهنين مي‌شوند

كمبود آهن و كم‌خوني فقر آهن يكي از مهم‌ترين مشكلات تغذيه‌اي و بهداشت عمومي در جهان به شمار مي‌رود. براساس برآورد سازمان جهاني بهداشت در حدود دو ميليارد نفر از مردم جهان به كم‌خوني فقر آهن دچارند.

 مخصوصا كودكان زير 5سال، نوجوانان (به خصوص دختران)، زنان سنين باروري (به‌ويژه زنان باردار و شيرده) از گروه‌هاي آسيب‌پذير و در معرض خطر كم‌خوني فقر آهن هستند.

پيامدهاي زيان‌بار كم‌خوني فقر آهن از جمله افزايش مرگ و مير مادران به هنگام زايمان، افزايش ابتلا به بيماري‌ها، كاهش ضريب هوشي و قدرت يادگيري، اختلال در رشد جسمي و نهايتاً كاهش توانمندي‌هاي ذهني و جسمي، روند توسعه كشورها را به مخاطره مي‌اندازد.

 از اين رو يكي از برنامه‌هاي مهم در بهبود تغذيه جوامع، آهن‌ياري گروه‌هاي در معرض خطر كم‌خوني فقر آهن است.سازمان جهاني بهداشت، به كارگيري تركيبي از چهار استراتژي شامل آهن‌ياري، آموزش تغذيه، غني‌سازي مواد غذايي و كنترل بيماري‌هاي عفوني و انگلي را توصيه كرده است.در كشور ما هم برنامه آهن‌ياري چند سالي است كه آغاز شده و گسترش يافته است. مقاله زير، در قالب چند پرسش و پاسخ، جزئيات اين برنامه را مرور كرده است.

برنامه آهن‌ياري بايد براي كدام گروه‌هاي سني اجرا شود؟
 در تعيين اولويت براي آهن‌ياري، گروه‌هاي هدف با توجه به احتمال كمبود آهن و مزاياي بهداشت عمومي ناشي از كنترل آن انتخاب مي‌شوند. زنان باردار و شيرده و كودكان 6 تا 24 ماهه از هر دو جنبه داراي اولويت هستند و در صورتي كه شيوع كم‌خوني بالا باشد (مثل كشور ما) آهن‌ياري در زنان سنين باروري، كودكان در سنين قبل از دبستان و دبستان و نوجوانان نيز توصيه شده است.

سازمان جهاني بهداشت با بررسي مطالعات انجام شده در كشورهاي مختلف دنيا به آهن‌ياري روزانه در گروه‌هاي فوق تأكيد كرده است، اما بسته به شرايط اقتصادي و فرهنگي، ممكن است آهن‌ياري هفته‌اي يك يا دو بار اجرا شود.

در ايران برنامه آهن ياري گروه‌هاي در معرض خطر از چه زماني اجرا شد؟
 با توجه به برنامه WHO اين طرح در مورد دختران دانش‌آموز دبيرستاني، در كشور ما نيز مورد مطالعه قرار گرفت. از جمله، در مطالعه انستيتو تحقيقات تغذيه در سال 1376، اثربخشي دوز هفتگي آهن در مدت 12 هفته بر كاهش شيوع كم‌خوني و كمبود آهن در دختران دانش‌آموز دبيرستاني در شهرستان زاهدان، رشت و اهواز بررسي شد.

بر اين اساس، دفتر بهبود تغذيه جامعه در سال تحصيلي81-1380 اثربخشي دوز هفتگي آهن در دختران دبيرستاني با دو دوره 16 و 20 هفته را در منطقه ساوجبلاغ مطالعه كرد و نتايج اين مطالعه نشان داد كه با آهن‌ياري به مدت 16 هفته بهبود ذخاير آهن بدن دختران مطلوب‌تر است و تفاوت معني‌داري از اين نظر بين 16 و 20 هفته وجود ندارد. پس از آن مقرر شد مرحله به مرحله اين طرح گسترش يابد.

كدام تركيبات دارويي براي برنامه آهن‌ياري توصيه مي‌شود؟
تركيبات سولفات فرو مانند ساير تركيبات آهن از قابليت جذب خوبي برخوردار است و در مقايسه با ساير مكمل‌ها ارزان‌تر و به صرفه‌تر است.

 به همين دليل، سازمان جهاني بهداشت سولفات فرو را به عنوان مكمل آهن مناسب براي برنامه‌هاي آهن‌ياري در سطح وسيع توصيه مي‌كند. در كشور ما نيز به دليل امكان توليد سولفات فرو در داخل كشور و ارزان‌تر بودن آن در مقايسه با فومارات فرو كه توليد داخلي هم ندارد، مكمل ياري آهن با سولفات فرو توصيه شده است.

ميزان داروي مصرفي بايد چقدر باشد؟
WHO دوز پيشگيري‌كننده كمبود آهن در نوجوانان و زنان سنين باروري و زنان باردار و شيرده را 60ميلي‌گرم آهن ‌المنتال توصيه كرده است. با توجه به اينكه قرص سولفات فرو توليدي در داخل كشور حاوي 50 تا 55 ميلي‌گرم آهن‌المنتال است، بنابراين مي‌توان از قرص‌هاي توليدي در داخل كشور در برنامه پيشگيري از كمبود آهن در گروه‌هاي سني مذكور استفاده كرد.

 البته سازمان جهاني بهداشت توصيه كرده است كه مكمل‌هاي آهن به صورت تركيب با اسيد فوليك مصرف شود (قرص آهن با 60 ميلي‌گرم آهن‌المنتال و 400 ميكروگرم اسيد فوليك و در صورتي كه اين نوع مكمل در دسترس نباشد، مكمل‌هاي حاوي 60 ميلي‌گرم آهن و250 ميكروگرم اسيد فوليك براي زنان باردار و شيرده).

در كشور ما در حال حاضر قرص آهن بدون اسيد فوليك توليد مي‌شود و تا زماني كه اين قرص‌ها به صورت تركيب با اسيد فوليك توليد شود، از قرص سولفات‌فرو موجود در كشور در برنامه‌هاي آهن‌ياري بايد استفاده شود.

 بديهي است در صورتي كه قرص آهن همراه با 250 يا400 ميكروگرم اسيد فوليك اهدايي يونيسف در دسترس باشد، استفاده از آنها بلامانع است. لازم به ذکر است که هر قطره سولفات‌فرو (قطره آهن كه براي كودكان بالاي 6 ماه مصرف مي‌شود) در حدود 25/1 ميلي‌گرم آهن المنتال دارد.

برنامه آهن‌ياري در مادران باردار چگونه است؟
 با توجه به اينكه دريافت روزانه 400 ميكروگرم فولات در حوالي زمان لقاح، بروز نقص در لوله عصبي را به ميزان قابل توجهي كاهش مي‌دهد، شروع مكمل فولات سه ماه قبل از تصميم به بارداري و يا به محض اطلاع از بارداري به ميزان قابل توجهي خطر بروز نقص لوله عصبي در جنين را كاهش مي‌دهد.

به همين دليل بهتر است مكمل‌هاي آهن حاوي 400 ميكروگرم اسيد فوليك در برنامه‌هاي آهن‌‌ياري مصرف شود و اگر چنين مكمل‌هايي در دسترس نباشد، بايد مكمل‌هاي موجود آهن همراه با مكمل اسيد فوليك مصرف شود. البته قرص هاي اسيد فوليك موجود در كشور حاوي يك ميلي‌گرم اسيد فوليك است و بنابراين روزانه نصف قرص اسيد فوليك و يا يك قرص، يك روز در ميان توصيه مي‌شود.

 زمان شروع قرص اسيد فوليك، 3ماه قبل از تصميم به بارداري و يا به محض اطلاع از بارداري تا هنگام زايمان است. در دوران بارداري علاوه بر اسيدفوليک، مصرف آهن هم توصيه مي‌شود. زنان باردار از پايان ماه چهارم بارداري تا 3ماه پس از زايمان بايد روزانه يك قرص سولفات فرو مصرف نمايند.

برنامه آهن‌ياري در زنان در سنين باروري چگونه است؟
براي زنان سنين باروري نيز مصرف قرص آهن در روزهاي معيني از هفته در حد توصيه ارائه مي‌شود كه احتمال فراموش كردن مصرف قرص كمتر شود. در مورد اين گروه برنامه توزيع قرص آهن از طريق مراكز بهداشتي درماني اجرا نمي‌شود، اما برنامه آهن‌ياري دختران دبيرستاني، 16 هفته در سال و هر هفته يك قرص آهن درحال اجراست.

 لازم است بدانيد، در صورتي كه خانمي در سن باروري مصرف قرص آهن در روز تعيين شده را فراموش كرد بهتر است فرداي آن روز قرص آهن را بخورد. لازم به يادآوري است که مصرف قرص آهن (سولفات‌فرو) به مقدار يك قرص در هفته در يك دوره 4 ماهه (16 هفته در سال) براي كليه زنان در سنين باروري (15 تا 49 سال) توصيه مي‌شود.

برنامه آهن‌ياري براي نوزادان چگونه است؟
براي كودكان 6 تا 24 ماهه، اعم از شير مادرخوار و شيرخشك‌خوار، تجويز قطره آهن به ميزان روزانه 2ميلي‌گرم به ازاي كيلوگرم وزن بدن همزمان با شروع تغذيه تكميلي توصيه مي‌شود. براساس توصيه كميته كشوري تغذيه كودكان و كميته علمي آهن‌ ياري، تجويز روزانه 15قطره آهن دوز پيشگيري مناسبي براي كودكان اين گروه سني است.

 شروع قطره آهن قبل از 6ماهگي (بين 4 تا 6ماهگي) كه از سوي برخي از متخصصين كودكان و خون مطرح شده است، در جلسه كميته علمي مطرح و مورد تأييد قرار نگرفت. براساس نظريات كميته علمي، شروع قطره آهن قبل از 6 ماهگي با توجه به اين نكته كه آهن رشد عوامل عفوني را تسريع مي‌كند، درست نيست.

 زيرا آسيب‌پذيري و موارد ابتلا به عفونت در كودكان را از قبل از 6 ماهگي افزايش مي‌دهد و بدين ترتيب شانس وارد شدن كودكان در چرخه سوءتغذيه و عفونت در فاصله زماني كوتاه‌تري بعد از تولد، افزايش مي‌يابد. تأكيد مي شود براي كودكاني كه رشد مطلوب دارند، قطره آهن از 6ماهگي (همزمان با شروع تغذيه تكميلي) به مقدار 15قطره در روز تجويز شود. البته درمورد كودكاني كه بين 4تا 6ماهگي دچار اختلال رشد هستند و تغذيه تكميلي قبل از 6ماهگي آغاز مي‌شود، همزمان با شروع آن، قطره آهن به ميزان 15قطره در روز آغاز و تا 24ماهگي داده شود.

در مورد کودکاني که با وزن کم (زير 5/2 کيلوگرم) متولد مي شوند، مکمل ياري به چه صورت است؟
 براي اين نوزادان اعم از شير مادرخوار و شير خشك خوار توصيه مي‌شود روزانه حداقل 2 ميلي‌گرم آهن المنتال به ازاي كيلوگرم وزن بدن، هر زمان كه وزن بدنشان به دو برابر وزن هنگام تولد رسيد، داده شود و براي آنها با توجه به اين كه هر قطره حاوي 25/1 ميلي‌گرم آهن المنتال است، تعداد قطره آهن مورد نياز روزانه نوزاد بايد محاسبه شود.

به عنوان مثال، نوزادي كه با وزن 2 كيلوگرم به دنيا آمده است، هنگامي كه وزنش به 4 كيلوگرم رسيد بايد آهن‌ ياري به ميزان (2ميلي‌گرم ضرب در 2 كيلوگرم وزن= 4ميلي‌گرم) آغاز شود و با توجه به اين كه هر قطره حدود 25/1 ميلي‌گرم آهن المنتال دارد، در حدود 5 قطره آهن در روز براي اين نوزاد توصيه مي‌شود. لازم به ذکر است که برحسب شدت كم‌خوني نوزاد و براساس توصيه پزشك مقدار آهن تجويز شده مي‌تواند بيشتر باشد.

مناسب‌ترين زمان براي خوراندن قطره آهن به شيرخواران چه زماني است؟
 قطره آهن بين دو وعده شير و با يك قاشق مرباخوري، قطره چكان و يا سرنگ به كودك داده شود. در مورد كودكان شير مادرخوار، به اين نكته توجه شود كه لاكتوفرين موجود در شير مادر، خود تسهيل كننده جذب آهن است. توجه کنيد که براي جلوگيري از تيره شدن رنگ دندان‌ها، پس از دادن قطره آهن، مقداري آب به كودك داده و دندان‌ها را با يك پارچه تميز پاك كنيد.

نحوه آهن‌ياري در کودکان 2 تا 6 و 7 تا 14 سال چگونه است؟
براي پيشگيري از كمبود آهن در كودكان 2 تا 6سال، هر هفته در حدود 30 قطره سولفات فرو را در يك قاشق مرباخوري ريخته و به كودك بدهيد. مي‌توان به جاي قطره از شربت آهن استفاده كرد. در اين صورت با قاشق 5/1ميلي‌ليتري پيمانه موجود در شربت، به ميزان 2قاشق شربت هفته‌اي يك‌بار (ترجيحاً در دو وعده) به مدت 3ماه در سال توصيه مي‌شود.

براي كودكان 7 تا 14 سال دختر و پسر، يك قرص سولفات‌فرو در هفته در يك دوره 3 ماهه در سال توصيه مي‌شود. بهترين زمان مصرف قرص آهن از شروع سال تحصيلي به مدت 3 ماه (12 هفته) است.

 آيا برنامه مکمل ياري خاصي براي دوران بلوغ وجود دارد؟
براي نوجوانان دختر (19- 14 سال) و نوجوانان پسر (19-15) در سنين بلوغ يك قرص سولفات فرو در هفته و در يك دوره 4 ماهه (16 هفته در سال) توصيه مي‌شود. به علت جهش رشد نوجواني در دختران و پسران نوجوان و همچنين شروع عادت ماهيانه در دختران نوجوان، اين گروه سني به سرعت در معرض خطر كمبود آهن و كم‌خوني ناشي از آن قرار مي‌گيرند و مصرف قرص آهن هفته‌اي يك بار براي پيشگيري از كمبود آهن در اين گروه سني ضروري است.

 بهترين زمان شروع مصرف قرص آهن هفتگي در اين گروه از شروع سال تحصيلي به مدت 4ماه (16هفته) است. مدت 16 هفته با اجراي يك طرح تحقيقاتي در منطقه ساوجبلاغ در استان تهران بر روي دختران دانش‌آموز دبيرستاني به عنوان دوره مناسب آهن‌ياري كه بهبود ذخاير آهن بدن را به دنبال داشت، تعيين شد.

بهترين زمان تجويز قرص آهن در كودكان و نوجوانان چه زماني است؟
بهترين زمان تجويز قرص آهن در كودكان و نوجوانان (دانش‌آموزان، مقطع ابتدايي، راهنمايي و دبيرستان) ابتداي سال تحصيلي است. مي‌توان به دانش‌آموزان توصيه كرد كه يك روز مشخص و ثابت را در هفته براي مصرف قرص آهن در نظر بگيرند.

در حال حاضر فقط دختران دانش‌آموز دبيرستاني از طريق مراكز بهداشت استان تحت پوشش برنامه آهن ياري قرار دارند و قرص آهن به‌طور رايگان در مدارس توزيع مي‌شود. براي ساير گروه‌ها آهن‌ياري در حد توصيه به والدين و دانش‌آموزان بوده و برنامه توزيع آهن در مدارس ابتدايي و راهنمايي اجرا نمي‌شود.

آيا مواد غذايي مصرفي روزانه، تاثيري در افزايش يا کاهش جذب آهن دارند؟
 مصرف چاي، قهوه، كاكائو و همچنين شير، پنير و به‌طور كلي تركيبات كلسيم‌دار همراه با قرص‌ آهن جذب آن را مختل مي‌كند. بنابراين حداقل يك ساعت قبل و 2 ساعت پس از مصرف مكمل آهن، از خوردن مواد فوق‌الذكر كه جذب آهن مكمل را كاهش مي‌دهد خودداري شود.

البته مصرف ماست به علت داشتن اسيد لاكتيك كه خود، افزايش دهنده جذب آهن است بلامانع است. همچنين ،خوردن آب ميوه و يا ميوه به خصوص مركبات همراه با مكمل آهن به دليل داشتن ويتامين C جذب آن را افزايش مي‌دهد.

برخي افراد، پس از مصرف قرص هاي آهن دچار تهوع و دل پيچه مي‌شوند. براي پيشگيري از اين موضوع چه بايد کرد؟
در صورت بروز اختلال گوارشي (درد معده، تهوع، اسهال و يا يبوست) كه البته در درصد كمي از افراد ايجاد مي‌شود، قرص آهن بعد از غذا مصرف شود. به‌طور كلي مصرف قرص آهن با معده خالي به اين دليل كه اختلالات گوارشي را تشديد مي‌كند توصيه نمي‌شود. البته با مصرف مكمل آهن، مدفوع تيره رنگ مي‌شود. اين موضوع طبيعي بوده و جاي نگراني نيست.

نظر خود را بنویسید
(ضروری)
(ضروری)
CAPTCHA Imagereload
1.48239s, 18q