لزوم بازنگری«قانون» ابن سینا

۱۳۹۲/۰۶/۰۵ - ۱۴:۰۸ - کد خبر: 81248
سلامت نیوز : کتاب قانون ابن سینا هنوز زنده است اما با توجه به نگارش این کتاب ارزشمند به زبان عربی، نبود صنعت چاپ در آن زمان، آشنا نبودن نساخان آن زمان به شیوه نگارش صحیح و اختلاف بین نسخ آن حتماً نیاز به بازنگری و بازنویسی به دست استادان فن است.

به گزارش سلامت نیوز به نقل از فارس ؛ قبل از هر چیز با توجه به سالروز تولد زکریای رازی روز داروسازی یادآوری کرد هرگز نباید سالروز تولد این دانشمند عالی قدر ایرانی را فراموش کنیم چرا که قدر و منزلت و اهمیت خدمات آموزشی و پژوهشی او در عرصه پزشکی نیاکان، بسیار بالاست و حتی کمتر از خدمات ابن سینا نیست.

او هم جزو دانشمندان موحد ایران باستان بوده که طبق اسناد موجود در پنجم شهریور 244 هجری شمسی در رِی که یکی از بلاد پهناور ایران بوده است متولد شده و زادروز پُربرکت او به نام «روز داروسازی»، نامگذاری شده است.

فعالیت‌ها و تجربیات بالینی رازی به قدری پررنگ و چشمگیر بوده که به طبیب بیمارستانی معروف شده و دقت نظر آن بزرگوار در ثبت شرح حال و سیر بیماری‌ها در نوع خود بی‌نظیر است و در آن زمان، نوعی نوآوری به حساب می‌آمد و جالب توجه است که در حلقه درس وی و تشخیص‌های بالینی ابتدا فراگیران تازه کار، سپس کسانی که سابقه بیشتری داشته‌اند و نهایتاً دانشجویان باسابقه، به معاینه و اظهار نظر و تشخیص می‌پرداخته‌اند و قضاوت و نظر نهایی با خود استاد بوده است.

درباره روز پزشک که اول شهریور سالروز تولد ابن سینا است باید گفت، بدون شک، ابن سینا نه تنها در ایران و جهان اسلام بلکه در کل جهان، یکی از بهترین الگوهای علمی، عقیدتی، فرهنگی و رفتاری در عرصه پزشکی و بهداشت است.

ابن سینا با هوش سرشار و نبوغ خدادادی خود تحول عظیمی در سیر تکاملی فلسفه، منطق و به خصوص پزشکی و بهداشت ایجاد کرد تا آنجا که می‌توانیم ادعا کنیم هزاره دوم میلادی را با بهداشت‌گرایی و پژوهش‌محوری، منور و بلکه افتتاح کرد.

این دانشمند بزرگ در بسیاری از موارد پژوهش در عرصه را جایگزین منطق قیاس کرد و در شیوه زندگی کوتاه ولی پربرکت خود افکار توحیدی را همچون روحی در کالبد سخت‌کوشی و تدبر و تعقل، دمیده و اثرات تلفیقی تلاش و توکل را با افتخارآفرینی‌های خود عملاً به نمایش گذاشت.

بدون شک همه پدیده‌ها و علوم ریاضی، طبیعی ... و انسانی در طول تاریخ و طی قرون و اعصار گذشته، سیر تکاملی داشته‌اند و علومی را که ابن سینا از گذشتگان خود دریافت کرده بود. درست همان چیزی نبود که به علما و دانشمندان بعد از خود تحویل داده است. بلکه موجبات تکامل دانش موجود در آن زمان را فراهم کرد و به سمت دانش مطلوب، سوق داد.

ابن سینا در آغاز هزاره دوم میلادی کتاب قانون در طب را به رشته تحریر در آورد و اثری را خلق کرد که بعدها تا قرن شانزدهم میلادی کتاب درسی پزشکی در بسیاری از دانشکده‌های طب اروپای آن زمان بود. او میراث پزشکی دانشگاه جندی شاپور ایران باستان،‌ هند و ترجمه‌های طب یونانی را با تجربیات و پژوهش‌های شخصی خود در هم آمیخت و چنین کتابی را خلق کرد.

در زمان ابن سینا تقریباً هیچیک از ابزارها و تکنیک‌های پژوهشی فعلی وجود نداشت و کارها به کندی پیش می‌رفت ولی روحیه تحقیق وجود داشت.

 این روحیه گاهی در حدی که فراتر از محدودیت‌های ابزاری بود، خود را نشان می‌داد. مثلا در مورد «کِرم پیوک» که به کرم مدینه هم معروف است تا زمان ابن سینا تصور می‌شد همچون بیماری واریس، یکی از بیماری‌های عروق سطحی بدن است و به همین دلیل بیماری عروقی اهالی مدینه نامگذاری شده بود (عرق‌المدنی) ولی ناگهان و برای اولین بار واقعیتی در ذهن پویای ابن سینا خطور ‌کرد که این بیماری ممکن است آن گونه که طی هزاران سال قبل پنداشته می‌شده است و حتی در دو دایره المعارف پزشکی قبل از کتاب قانون در طب یعنی الحاوی و کامل‌الصناعه هم آمده است، یک بیماری عروقی معمولی نباشد بلکه ناشی از موجود زنده‌ای است که در زیر پوست، حرکت می‌کند ... و نهایتاً صدها سال بعد مشخص شد که نه تنها بیماری عروقی نیست و ناشی از یک موجود زنده است بلکه این موجود زنده از گروه کرم‌های طویل است و ریشه در آلودگی آب‌های آشامیدنی دارد.

همچنین آنگونه که در کتاب قانون آمده است وقتی ابن سینا متوجه ‌شد که یکی از طبیبان هم عصر او برای تشریح و توجیه بعضی از پدیده‌های فیزیولوژیک بدن از منطق قیاس استفاده کرده است او را به باد انتقاد گرفت و ‌نوشت این موضوع جزو علوم طبیعی و آزمودنی است و بایستی پس از انجام آزمایش، نتیجه گیری کنی و در این گونه موارد نباید از منطق قیاس استفاده کرد.

 بدون شک این گونه مطالب جزو نوآوری‌ها و پیام‌های جاوید علمی ابن سینا است که کهنگی نمی‌پذیرد. به طوری که می‌توان ادعا کرد که طب جدید از تکامل طب قدیم و به خصوص طب سینایی نشأت گرفته است.

 البته مبادا پیام‌های معنوی این دانشمند موحد را نادیده بگیریم! چرا که او پرورش یافته امید و اراده و تلاش و پشتکار و شکیبایی و توکل و توسل به ذات احدیت است و موفقیت‌های خود را مرهون همین عناصر می‌داند به طوری که در خاطرات خود می‌نویسد: شب تا صبح نمی‌خوابیدم، روز تا شب نمی‌آسودم و هرگاه به مشکلی برمی‌خوردم که از حلّ آن عاجز می‌ماندم به مسجد می‌رفتم، نماز می‌گذاردم و در حل آن مشکل از مُبدِع کلّ کمک می‌خواستم ... که این هم پیام عقیدتی ابن سینا است که به طور مستقیم و غیر مستقیم به دانش‌آموز و دانشجوی امروز می‌گوید اگر می‌خواهی در آینده جای خالی ذکریای رازی، اهوازی، جرجانی و ابن سینا را در ایران اسلامی پُر کنی ضمن تلاش و پشتکار، با صاحب تمام دانش‌ها و آگاهی‌ها و تمام هستی یعنی پروردگار قادر متعال نیز ارتباط برقرار کن و با برپایی نماز و توکل به ذات اقدس او به آن منبع فیاض بی‌نهایت، وصل شو ...

 درباره لزوم تصحیح آثار ابن سینا نیز باید بگویم این یکی از نیازهای فوری و اساسی است. زیرا کتاب قانون ابن سینا به زبان عربی که همان زبان علمی آن زمان است نوشته شده و به دلیل اینکه تکنولوژی چاپ هنوز پا به عرصه وجود نگذاشته بود تا قرن‌ها با نسخه برداری از روی نسخه‌های قبلی تکثیر و منتشر شد.

 از آنجا که در آن زمان واژه‌های عربی را بدون درج نقطه می‌نگاشته‌اند و از طرفی نساخان هم عمدتاً افراد غیرپزشک و غیر حرفه‌ای بوده‌اند تفاوت‌هایی بین نسخه‌های موجود به چشم می‌خورد و لازم است به وسیله افراد کاردان و کارشناسی با بالاترین صلاحیت، نظیر استاد ارجمند جناب آقای دکتر نجفقلی حبیبی که سال‌ها است با درجه پروفسوری (استاد تمام) دانشگاه مشغول تدریس ادبیات و تصحیح بسیاری از کتب عربی زبان دیگر هستند این مقایسه و مقابله را انجام بدهند و نسخه واحد و بدون ایرادی از قانون ابن سینا را خلق کنند.

کاری که خوشبختانه در بنیاد علمی ـ فرهنگی بوعلی سینا شروع شده و با پشتیبانی آن موسسه و همت والای استاد حبیبی ایده‌الله تعالی جلد اول قانون آماده چاپ شده و مجلد‌های دیگر نیز به وسیله آن بزرگوار در دست بازنگری و مقابله و تصحیح است.

بنده در این خصوص فقط به ذکر یک مثال ساده‌ای اکتفا می‌کنم آن هم واژه «آنوریسم» به معنی فتق عروقی است که تلفظ اسپانیایی آن «آنوریسما» یا  Aneurysma است و بدون شک مترجمان مسلمان در قرون اولیه پیروزی اسلام و تسلط بر اسپانیا تلفظ نزدیک به زبان اسپانیایی آن را به صورت «آنورِسما» وارد زبان عربی کرده و امثال رازی، اهوازی و ابن سینا هم در کتب خود استفاده کرده‌اند ولی وقتی امروزه به این دایره المعارف‌ها مراجعه می‌کنیم می‌بینیم در یک جا «ابورِسما» نوشته‌اند، در جای دیگری از همان کتاب «آنورِسما» و بالاخره در یک جاهم «اَبنورِسما» ولی در نسخه جدید اصلاح شده استاد حبیبی که اینجانب نیز از طرف بنیاد علمی ـ فرهنگی بوعلی سینا افتخار نظارت بر آن را داشته‌ام ضمن ارائه توضیحات مبسوط، اصلاحات لازم اِعمال شده است ... به عبارت دیگر:

یکی از واژه‌های یونانی مهمی که در قانون ابن سینا، الحاوی رازی و کامل‌الصناعه اهوازی با املاءهای مختلفی درج شده است واژه « آنِوریسم» به معنی فتق شریانی است. این واژه را یونانی‌ها و انگلیسی‌ها به صورت Aneurysm، فرانسوی‌ها به صورت Anevrisme و آلمانی‌ها و اسپانیایی‌ها به صورت Aneurysma می‌نویسند، در جلد اول قانون (کتاب اول، فن چهارم، فصل بیستم) تحت عنوان « انورسما » آمده است که به تلفظ اسپانیایی نزدیک است و در کتاب چهارم ( فن چهارم، گفتار دوم، فصل یازدهم) تحت عنوان «ابورسما» آمده است که حتما غلط است. و خلاصه این که در نسخه اصلاح شده قانون که آن را می‌توان نسخه بنیاد علمی ـ فرهنگی بوعلی سینا یا نسخه استاد حبیبی نامگذاری کرد دیگر این گونه اغلاط به چشم نمی‌خورد.

به هرحال این تنها یک مثال از صدها مثال است و واقعیت این است که حتماً نیاز به بازنگری نسخه‌های مختلف قانون و ایجاد یک نسخه واحد به زبان اصلی و سپس استفاده از آن نسخه برای ترجمه به زبان‌های دیگر کاملاً محسوس و لازم است.

دکتر حسین حاتمی، رئیس دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و فعال عرصه طب نیاکان
نظر خود را بنویسید
(ضروری)
(ضروری)
CAPTCHA Imagereload
4.89587s, 19q