بيوتكنولوژى راه ميانبر توسعه

۱۳۸۵/۱۱/۱۷ - ۰۰:۰۰ - کد خبر: 947
بيوتكنولوژى راه ميانبر توسعه
به گزارش سلامت نيوز به نقل از روزنامه ايران،دكتر عبدالحسين روح الامينى نجف آبادى، رئيس انستيتو پاستور ايران، عضو هيأت اجرايى شبكه انستيتو پاستورهاى جهان و عضو كميسيون هماهنگى شوراى عالى زيست فناورى كشور در نوشته زير مى كوشد اهميت موضوع را از زواياى مختلف بررسى كند.
فرماندهى توليد فناورى از ابتداى تاريخ بشر بر عهده اقتصاد بوده است، چرا كه هدف اصلى از ايجاد تمدن و فناورى به تبع آن توسعه نيازهاى مادى بشر بوده، اما عنايت به ابعاد فرهنگى و سياسى فناورى نيز در دهه هاى اخير مورد توجه دولت ها قرار گرفته است.
با اين حال، توسعه اقتصادى همچنان در صدر قرار داشته و با توجه به زيربناى فكرى جوامع پيشرفته يا توسعه يافته امروزى، دستيابى به پيشرفت هاى فرهنگى و سياسى نيز با اهداف افزايش نرخ رشد توسعه اقتصادى و زندگى مادى مطرح مى شود.
پاسخ به پرسش هايى تأمل برانگيز كه در ادامه آمده است، علل تأمل و انديشه ورزى در اين حوزه را ضرورى مى كند.
آيا توسعه اتفاقى جبرى و اجتناب ناپذير است؟
آيا حركتى به سوى پيشرفت صنعتى، رشد و توسعه واقعى اجتماعى را به همراه دارد؟
نقطه بهينه كجاست؟ و نقش فناورى ها در حصول آن كدام است؟
يك جامعه توسعه يافته چه ويژگى هايى دارد؟
بيوتكنولوژى از جمله تكنولوژى هاى نوين است كه در جهان امروز به عنوان يك ابزار مناسب و قدرتمند براى دستيابى به توسعه پايدار به شمار مى آيد. بيوتكنولوژى، زاينده صنايع و توليدات جديد و لذا بسيار درآمدزا است، از اين رو در حال حاضر برخى از كشورهاى جهان، سرمايه گذارى ها و برنامه ريزى هاى درازمدتى را براى بهره گيرى از پتانسيل هاى بى شمار آن انجام داده اند.
«با كسب دانش فنى توليد فرآورده هاى دارويى نوتركيب از اين پس انواع مواد دارويى بيوتكنولوژى را مى توانيم در كشور در مقياس و استانداردهاى قابل قبول جهانى، براى تأمين نياز كشور توليد كنيم. فرآورده هاى نوتركيب توليدى انستيتو پاستور ايران سال آينده پس از كسب مجوزهاى لازم از مراجع جهانى، قابليت صادرات به تمام كشورهاى جهان حتى اروپا را خواهد داشت.» پيشرفت ايران در زمينه توليد داروهاى بيوتكنولوژى نسبت به ساير كشورهاى در حال توسعه، در حد مطلوب است و واكسن «هپاتيت B» با همكارى انستيتو پاستور تا اواخر امسال توليد و وارد بازار دارويى كشور خواهد شد.
 
 
كاربرد تكنولوژى در زمينه علوم پزشكى و دارويى، موضوع هاى بسيار گسترده اى مانند ابداع روش هاى كاملاً جديد براى «تشخيص مولكولى مكانيسم هاى بيمارى زايى و گشايش سرفصل جديدى به نام پزشكى مولكولى»، «امكان تشخيص پيش از تولد بيمارى ها و پس از آن»، «ژن درمانى و كنار گذاشتن (نسبى) برخورد معلولى با بيمار و بيمارى»، «توليد داروها و واكسن هاى نوتركيب و جديد»، «ساخت كيت هاى تشخيصى»، «ايجاد ميكروارگانيسم هاى دستكارى شده براى كاربردهاى خاص»، «توليد پادتن هاى تك دودمانى (منوكلونال)» و غيره را در بر مى گيرد.
امروزه براى تشخيص هاى دقيق، پيشگيرى، درمان اساسى بيمارى ها و در واقع سلامت و بهداشت جوامع ظاهراً راه ديگرى جز پزشكى مولكولى به نظر نمى رسد. در ادامه، به چند نمونه از دستاوردهاى مهم مهندسى ژنتيك و بيوتكنولوژى مولكولى در علوم پزشكى كه تحولات بسيار بزرگى را در عرصه هاى مختلف زندگى بشر به وجود آورده يا خواهد آورد، اشاره مى شود:
سال هاى اخير، بيوتكنولوژى مولكولى در صنايع گوناگون جايگاه منحصر به فردى پيدا كرده است. امروزه در برخى از معادن دنيا، استخراج و بازيافت كانى هاى پر ارزشى مانند طلا، نقره، مس و اورانيوم به كمك ميكروارگانيسم ها و با روش هاى زيستى (Bioleaching) صورت مى گيرد. توليد صنعتى بسيارى از اسيدهاى آلى مانند اسيد سيتريك، اسيد استيك و اسيد لاكتيك و همچنين توليد روغن هايى با تركيبات اسيدهاى چرب ويژه كه داراى ارزش بالايى در صنايع غذايى و مواد پاك كننده هستند، از ديگر زمينه هاى حضور فعال بيوتكنولوژى در صنعت است.
علاوه بر اين، به اعتقاد بسيارى از صاحبنظران، يكى از عرصه هاى بسيار حياتى بيوتكنولوژى، در «صنايع آنزيمى» است، چرا كه به جرأت مى توان ادعا كرد بدون استفاده از فرآيندهاى بيوتكنولوژيك و طراحى سويه هاى ميكروبى مهندسى ژنتيك شده، پيشرفت هاى بزرگ بشر در زمينه توليد انبوه آنزيم ها و بيوكاتاليست هاى بسيار با ارزش و متنوع كه به عنوان مواد مادر در صنايع گوناگون غذايى، شيميايى، سلولزى، نفت، توليد شوينده ها و غيره به كار مى روند، تقريباً غير ممكن و دور از دسترس بود.
توليد پلاستيك هاى قابل تجزيه
(Green Plastics)، توليد انرژى هاى تجديدپذير با استفاده بيومس (Biomass)، طراحى و توليد ساختارهاى نانومترى (Nanostructures) جديد مانند بيوترانزيستورها، بيوچيپ ها و پليمرهاى پروتئينى با استفاده از روش هاى مهندسى پروتئين، به كارگيرى روش هاى بيوتكنولوژى در افزايش بازتابت و سولفورزدايى نفت خام و پاكسازى آلودگى هاى زيست محيطى به كمك فرآيندهاى زيستى، از ديگر عرصه هاى نوين و با ارزش بيوتكنولوژى در صنعت و محيط زيست به شمار مى روند.
بيوتكنولوژى از جمله تكنولوژى هاى نوين است كه به عنوان يك ابزار مناسب و قدرتمند براى دستيابى به توسعه پايدار به شمار مى آيد. بنابراين در جهان امروز، توجه به توانمندى ها و قابليت هاى بى شمار صنعت بيوتكنولوژى، بويژه در كشورهاى كمتر توسعه يافته و فقير، مى تواند از جمله عوامل مهم در پيشرفت اقتصادى و رسيدن به رفاه اجتماعى بالاتر، محسوب شود. براى آن كه جايگاه و نقش كليدى مهندسى ژنتيك و بيوتكنولوژى مولكولى در عرصه هاى اقتصادى زندگى بشر بويژه در زمينه هاى بهداشت و سلامت و تأمين غذاى انسان، اندكى روشن تر شود.
با توجه به موارد مذكور، چنين به نظر مى رسد كه فرهنگ سازى و ايجاد پذيرش عمومى نسبت به بيوتكنولوژى در هر كشورى از اهميت زيادى برخوردار است؛ از طرفى مطالعات مختلف ثابت كردند كه عوامل متفاوتى چون سطح سواد و آموزش افراد، جنسيت، فرهنگ هر كشور، ميزان اطلاع رسانى عمومى، فعاليت گروه هاى مخالف وغيره بر پذيرش عمومى تأثيرگذار است. بنابراين فرهنگ سازى بيوتكنولوژى سنگ بناى توسعه اين تكنولوژى بوده و ساده انگارى آن مى تواند آسيب هايى به توسعه بيوتكنولوژى در كشورهاى مختلف وارد كند. به تبع اين موضوع، كشورهاى مختلف سعى كرده اند از اين فرصت براى نيل به توسعه يافتگى استفاده كنند (رجوع شود به: تجارب چند كشور درباره فرهنگ سازى و ايجاد پذيرش عمومى بيوتكنولوژى).
البته بايد توجه كرد نحوه آمارگيرى و در نتيجه ميزان اعتبار آنها در اين باره حايز اهميت است. گاه به دليل كمبود امكانات و يا به عمد خطاهايى در اين آمار و ارقام وارد مى شود كه اشتباه هايى در نتيجه گيرى ها را به دنبال دارد.
سودآورى صنعت بيوتكنولوژى در جهان، ارقام نجومى را نشان مى دهد. براى مثال يك شركت آمريكايى در سال ۱۹۹۱ از طريق بيوتكنولوژى، سود ساليانه خود را ۲۴۰۰ برابر افزايش داده است. يا مثلاً ميزان فروش پروتئين هاى توليدى به روش بيوتكنولوژى در ده سال آينده حدود ۲۵ ميليارد دلار خواهد بود. بازار جهانى اينترفرون ها نيز حدود
۱‎/۵ ميليارد دلار در سال است.
همچنين بازار جهانى بيوتكنولوژى كشاورزى در سال ۱۹۹۷ حدود ۴ ميليارد دلار بود و در سال ۲۰۰۲ به بيش از ۵ ميليارد دلار رسيد. توليد گياهان تراريخته از عمده ترين كاربردهاى بيوتكنولوژى در كشاورزى است. بازار جهانى صنعت توليد بذر گياهان تراريخته در سال ۲۰۰۰ حدود سه ميليارد دلار بود و پيش بينى مى شود تا سال ۲۰۱۰ به ۲۰ ميليارد دلار برسد. پيش بينى مى شود در سال ،۲۰۲۵ حدود يك ميليارد و ششصد ميليون نفر در جهان از طريق غلات تغيير ژنتيك يافته تغذيه خواهند كرد. سطح زير كشت اين قبيل گياهان در جهان در سال هاى اخير با روند تصاعدى افزايش يافته و از سال ۹۶ تا ۲۰۰۲ حدود ۳۰ برابر شده است.
پيش بينى مى شود درآمد صنايع بيوتكنولوژى در جهان كه در سال ۲۰۰۰ معادل ۲۵ ميليارد دلار بوده است، در سال ۲۰۰۵ به ۴۴ ميليارد و ۳۰۰ ميليون دلار برسد و با رشدى معادل ۱۴ درصد، در سال ۲۰۱۰ به ۸۸ ميليارد دلار بالغ شود.
بيش از ۳۲۵ ميليون نفر در سراسر جهان، زير پوشش بيش از ۱۳۰ نوع واكسن و فرآورده دارويى بيوتكنولوژى هستند كه حدود ۷۰ درصد آنها در ۶ سال اخير مجوز فروش دريافت كرده اند. بيش از ۳۵۰ فرآورده نيز براى مبارزه با حدود ۲۰۰ بيمارى در مراحل پايانى آزمون هاى كلينيكى و بالينى قرار دارند. حدود ۳۰۰ داروى نوتركيب براى درمان بيمارى هاى مختلف بويژه سرطان، ايدز و ناراحتى هاى دستگاه عصبى، در مراحل مختلف آزمايش هاى بالينى قرار دارند. رقم برآورد شده براى اين فرآورده ها ۳۰۵۰ ميليارد دلار تخمين زده مى شود.
داروهايى كه از طريق بيوتكنولوژى تهيه مى شوند به مراتب كمتر از داروهايى كه از طرق شيميايى سنتز مى شوند اثرات زيانبار جانبى دارند. همچنين بيوتكنولوژى قادر به ساخت داروهاى پيچيده اى است كه به طريق ديگرى نمى توان آنها را توليد كرد.
فروش جهانى پروتئين هاى دارويى نوتركيب در سال ۱۹۹۵ بالغ بر ۱۰ ميليارد دلار بوده است و انتظار مى رود اين رقم در سال ۲۰۰۵ به ۱۶ ميليارد دلار برسد. يكى از مهمترين خدمات بيوتكنولوژى پزشكى به دنيا، عرضه واكسن هپاتيت B نوتركيب است. ويژگى اين واكسن آن است كه چون با پلاسما سر و كار ندارد، خطرى از نظر انتقال ويروس وجود نخواهد داشت. اين مورد يكى از افتخارات مهندسى ژنتيك شمرده مى شود. بيوتكنولوژى از جنبه اشتغال زايى نيز حائز اهميت است. تعداد كل شاغلان بخش بيوتكنولوژى در جهان (مستقيم و غيرمستقيم) در سال ۲۰۰۲ حدود ۵۰۰ هزار نفر بوده است كه عمدتاً به آمريكا و اروپا اختصاص دارد. تعداد فرصت هاى شغلى ناشى از توسعه بيوتكنولوژى در ژاپن در سال ۱۹۹۷ در حدود ۳۰ هزار نفر بود، در حالى كه پيش بينى مى شود در سال ۲۰۱۰ به ۱۵۰ هزار نفر افزايش يابد. در ايران اين تعداد به ۲ هزار نفر هم نمى رسد.
بيوتكنولوژى، راه ميانبر نجات كشورهاى در حال توسعه از بى عدالتى بهداشتى
سؤال اساسى اين است كه با توجه به وضع بى عدالتى بهداشتى كه تشريح شد، كشورهاى در حال توسعه چه سياستى مى توانند در جهت رفع اين معضل آغاز كنند و آيا بيوتكنولوژى در اين زمينه مى تواند كمكى به آنها بكند؟ آنچه مسلم است اين كشورها بايد روش هاى ارزان و سهل الوصول را در اين زمينه برگزينند؛ لذا به نظر مى رسد بيوتكنولوژى به دليل ويژگى هايى مانند در دسترس قرار دادن روش هاى ارزان و سريع درمانى و بهداشتى، مى تواند راه حل مناسبى براى جبران عقب ماندگى كشورهاى در حال توسعه باشد و اگر اين رويكرد جديد پزشكى و بهداشتى به صورت مناسب در كشورهاى در حال توسعه پايه ريزى شود، اين كشورها مى توانند سطح سلامت و بهداشت خود را در فاصله زمانى اندكى به حد كشورهاى پيشرفته برسانند.
درواقع بيوتكنولوژى هم به عنوان يك صنعت درآمدزا و هم به عنوان يك عامل ارتقادهنده سطح زندگى مى تواند به دليل ويژگى هايى مانند ارزش افزوده زياد، نياز اندك به تجهيزات پيشرفته و نياز اندك به سرمايه گذارى كلان، به عنوان يك صنعت نوين و ارز آور براى اين كشورها مطرح باشد. البته تحقق اين امر نيازمند تغيير از حالت نگرش صنعتى به توسعه انسانى است.
اما بيوتكنولوژى به عنوان فناورى كه كاربرد هاى آن موجب ارتقاى سطح زندگى است، نيز از جنبه هاى گوناگون مى تواند در توسعه بهداشت در كشورهاى در حال توسعه كمك كند. از مهمترين آنها مى توان به تشخيص زودهنگام بيمارى ها، ساخت واكسن هاى ارزان قابل دسترس و مؤثر، طراحى سيستم هاى تحويل دارو و واكسن، توليد داروهاى نوتركيب، كشف داروهاى جديد، فارماكوژنوميك، شناسايى تنوع ژنتيكى بين افراد و تعيين ريسك ابتلا به برخى از بيمارى ها و موارد ديگر اشاره كرد. در اينجا نكته مهم آن است كه بيوتكنولوژى را تنها رهاسازى ارگانيسم هاى تغيير يافته در محيط زيست ندانيم، اغلب وقتى با مردم روبه رو مى شويم، نخستين سؤال آنها در بحث بيوتكنولوژى، در مورد ارگانيسم هاى تغيير ژنتيك يافته و بخصوص رهسازى آنها در محيط است. در حالى كه اين تنها قسمتى از داستان است. بسيارى از تكنولوژى هاى جديد، با توانايى توسعه مراقبت هاى بهداشتى مانند واكنش زنجيره اى پليمر از (PCR)، ميكروارى (Microrray)، بيوانفورماتيك، فارماكوژنوميك، پروتئوميكس و تعيين عملكرد ژنوم و بسيارى از موارد ديگر، هيچ  ارتباطى با ارگانيسم هاى تغيير ژنتيك يافته ندارند. پس تركيب روش هاى قديم و جديد بيوتكنولوژى، براى توسعه سلامتى و بهبود شرايط بهداشت حدود ۸۰ درصد جمعيت جهان مسأله اى اجتناب ناپذير است و با برنامه هاى قاطع و زماندار، بيوتكنولوژى مى تواند در خدمت توسعه عدالت جهانى بهداشت در آيد.
 
 
نمونه هايى از موفقيت هاى كشورهاى در حال توسعه (ارزآورى بيوتكنولوژى)
با وجود تحريم كوبا، ايالات متحده آمريكا تصميم به وارد كردن واكسن مننگوكوك تيپ B (عامل مننژيت) از اين كشور گرفته است كه اين موضوع قدرت و توانايى بيوتكنولوژى را در يك كشور در حال توسعه نشان مى دهد. اكنون بيوتكنولوژى پس از شكر، مقام دوم صنايع كوبا را در اختيار دارد. اين كشور ۴۰۰ پتنت در زمينه بيوتكنولوژى دارد. پنجاه آنزيم مختلف، ۱۵۰  داروى نوتركيب و واكسن هاى متعددى را توليد مى كند. برزيل كه خود داراى صنعت بيوتكنولوژى و ژنوميك در حال تكامل است، ميليون ها دوز از واكسن مننژيت كوبا را وارد مى كند. شايان ذكر است، برزيل داراى ۱۰ مركز انكوباتورى در زمينه بيوتكنولوژى است.
همچنين محققان هندى واكسن جديد را براى پلاسموديوم ويواكس كه عامل مالاريا در آن كشور است، طراحى كرده اند. دپارتمان بيوتكنولوژى هند در سال ۲۰۰۱ ، ۸۵ ميليون دلار صرف تحقيقات ژنوميك در زمينه پزشكى كرد و اكنون اين كشور به يك مركز توليد دارو و آنزيم تبديل شده است. اين كشور سهم بزرگى از بازار داروهاى نوتركيب را به خود اختصاص داده است. كشورهايى مانند آمريكا، روسيه، آلمان، انگلستان، هلند و چند كشور ديگر از جمله جمهورى اسلامى ايران از اين كشور دارو وارد مى كنند كه ميزان واردات اكثر اين كشورها سير صعودى را نشان مى دهد. جمهورى اسلامى ايران، از سال ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۰ ۶۶‎/۵، ميليون دلار دارو از كشور هند وارد كرده است.
نمونه اى از قابليت هاى بيوتكنولوژى براى رفع مشكلات كشورهاى در حال توسعه (كاربرد تكنولوژى)
واكسن خوراكى هپاتيت B در سيب زمينى تراريخته توليد شده است و مراحل كلينيكى خود را مى گذراند. اين ويروس دوميليون نفر را در سراسر جهان آلوده كرده و يكى از سه عامل مهم مرگ هاى وابسته به سرطان در كشورهاى آفريقايى، اقيانوسيه و آسيايى است. واكسن هاى خوراكى كه از طريق گياهان تراريخته تجويز مى شوند، در آينده قيمت واكسن ها را در حد جزء كوچكى از قيمت رايج آنها در خواهد آورد. به عنوان مثال، مصرف چيپس سيب زمينى و يا موز تراريخته، قيمت واكسن هپاتيت B را از حدود ۱۵ دلار كنونى به تنها ۲ سنت تقليل خواهد داد؛ چرا كه اين نوع واكسن ها نياز به نگهدارى در شرايط خاص ندارند و ارزان تر از واكسن هاى مرسوم هستند. لذا براى كشورهاى در حال توسعه مفيد هستند.
همچنين توالى يابى ماده وراثتى انگل مالاريا، بيوانفورماتيك و پردازش اطلاعات منجر به كشت كلاس جديدى از داروهاى ضد مالاريا شده است كه در مقابل انگل هاى مقاوم به چند دارو مؤثر است. واكنش زنجيره اى پليمر از (PCR) و شناساگرهاى (probes) غير راديو اكتيو دى. ان.آ، نيز بسيار سريع تر، حساس تر، با ويژگى بالاتر و ايمن تر از روش هاى رايج براى شناسايى ميكرو ارگانيسم هاى بيماريزا هستند. اين روش بخوبى براى شناسايى ليشمانيا (عامل بيمارى سالك) و تب دانگ در كشورهاى آمريكاى لاتين استفاده مى شود.
دانشگاه نايروبى با همكارى دانشگاه آكسفورد و مركز بين المللى واكسن ايدز نوعى واكسن دى. ان.آ (DNA Vaccine) براى ايدز طراحى كرده است كه آزمايش هاى بالينى خود را در كشور مى گذراند. از طريق فارماكوژنوميك نيز مى توان ميزان پاسخ افراد به داروها را مشخص كرد و داروى مناسب در اختيار آنها قرار داد و از اين طريق باعث حفظ زندگى و منابع با ارزش مراقبت بهداشتى در كشورهاى در حال توسعه شد. مدارك ابتدايى در اين مورد در ارتباط با داروى ضد ايدز در آفريقا مشخص شده است.
نظر خود را بنویسید
(ضروری)
(ضروری)
CAPTCHA Imagereload
5.4865s, 20q