زمزمه‌های انقراض، امیدهای از بین رفته و ناامیدی از یافتن دوباره این جاندار زیبا، در کنار هم تصویری از یک فاجعه زیست‌محیطی بود، با این حال در میانه این ناامیدی‌ها، خبری منتشر شد که مانند معجزه‌ای در دل تاریخ زیست‌محیطی ایران اثر گذاشت، در سال ۱۳۴۶، گروهی از طبیعت‌گردان و کارشناسان محیط زیست، در جریان یک گشت و گذار در مناطق حفاظت‌شده دز، موفق به مشاهده و ثبت ۶ رأس از گوزن‌های زرد ایرانی شدند.

این کشف، که به یک رویداد مهم در تاریخ حیات وحش ایران تبدیل شد، نه تنها گویای این حقیقت بود که هنوز هم در گوشه‌ای از این سرزمین، امید باقی است، بلکه نشان‌دهنده توانمندی و لطف طبیعت در برابر انقراض بود، یافتن این ۶ رأس گوزن، تلخ‌ترین لحظات انقراض را به شیرین‌ترین لحظات احیا و بقا پیوند زد.

این رویداد نقطه عطفی در حفاظت از گونه‌های در آستانه انقراض در ایران بود، اثبات حضور گوزن زرد ایرانی دوباره، توجهات بیشتری را به لزوم حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی و تنوع زیستی جلب کرد، سازمان‌ محیط زیست و نهادهای مرتبط، با نگاهی دوباره به وظایف خود، برنامه‌های گسترده‌تری را برای حفاظت از این گونه و زیستگاه‌های آن در دستور کار قرار دادند.

امروز، گوزن زرد ایرانی به عنوان نمادی از احیا و حفاظت، در مناطق حفاظت‌شده ایران زندگی می‌کند و شاهدی بر این مدعاست که حفاظت، تدبیر و همت می‌تواند بازگشت زندگی را برای همیشه به ارمغان بیاورد. این داستان، پیامی امیدوارکننده برای دوستداران طبیعت و حیات وحش است؛ پیامی که نشان می‌دهد هنوز هم ظرفیت برای بازگشت و احیای گونه‌های در معرض خطر وجود دارد، به شرط آنکه همت کنیم و دست در دست هم، برای حفظ میراث طبیعی‌مان تلاش کنیم.

داستان گوزن زرد ایرانی، معجزه‌ای در دل تاریخ زیست‌محیطی ایران است که ثابت کرد انقراض، پایان راه نیست، بلکه فرصتی برای تجدید و احیاست، فرصتی که با آگاهی، همت و همکاری، روز به روز پررنگ‌تر می‌شود.

این ماجرا به داستان گوزن زرد ایرانی منتهی نمی‌شود بلکه پرنده کیوی در نیوزیلند و پاندا هم تقریبا چنین ماجرایی داشتند، این گونه ها مدتها در زیستگاه هایشان مشاهده نشدند از این رو گمان می رفت که منقرض شده اند اما با پیدا شدن تعدادی از آنها ، خطر انقراض از این گونه ها دور شد، این ماجراها بهانه ای شد تا به مناسبت روز جهانی «گونه‌های در معرض انقراض» گریزی بر حیواناتی که از لبه پرتگاه انقراض برگشتند بزنیم.

۱۵ می برابر با ۲۵ اردیبهشت ماه روز جهانی گونه‌های در معرض انقراض نامگذاری شده است، این روز برای اولین بار در سال ۲۰۰۶ به منظور آگاهی از میزان شکنندگی حیات زیستمندان تعیین شد، در این روز چگونگی و چرایی حفاظت از گونه‌های در معرض خطر از آسیب‌ها و اهمیت آن را به ما یادآوری می‌کند، هر ساله در این روز، هزاران نفر در سراسر جهان با مراسم مختلف آگاهی‌رسانی و آموزشی، در برنامه‌های اقدام عملی برای حفاظت از گونه‌های در معرض تهدید و در خطر انقراض شرکت می‌کنند.

هر سال برای این روز شعاری تعیین می شود که شعار امسال «جشن داستان‌های موفقیت آمیز بازگشت حیات وحش» در نظر گرفته شده است، در واقع بر خلاف سال‌های قبل که شعارها بر تهدید گونه ها تمرکز داشت امسال هدف بر نمادهای مثبت و گونه هایی متمرکز است که با تلاش‌های حفاظتی از لبه انقراض بازگشته اند.

معصومه صفایی معاون دفتر حفاظت و مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست در گفت و گو با خبرنگار ایرنا درباره وضعیت گونه ها و در خطر انقراض بودن این جانوران در کشور گفت: برای گونه ها یک طبقه بندی بین المللی و یک طبقه بندی ملی داریم، بر اساس طبقه بندی بین المللی ۱۴۸ گونه مهره‌دار کشور در مرز تهدید قرار دارند که شامل ۳ رده گونه‌های به شدت در معرض خطر انقراض، گونه‌های در خطر انقراض و گونه های به شدت آسیب پذیر می شوند.

وی افزود: بر اساس طبقه ملی نیز ۳ رده گونه های در معرض خطر انقراض، گونه های حمایت و حفاظت شده و گونه های عادی داریم که گونه در معرض انقراض در طبقه بندی ملی ۱۱۷ گونه مهره دار است، برای بی مهره گان مطالعه خاصی در کشور انجام نشده است.

صفایی درباره اقدامات حفاظتی گونه ها به ویژه گونه های در خطر انقراض توضیح داد: برای این منظور برنامه عمل با هدف حفاظت از گونه های در معرض خطر انقراض تعریف کردیم که تاکنون برای ۲۵ گونه از جمله یوزپلنگ، خرس قهوه ای، گوزن زرد ایرانی، مرال، تمساح، هوبره، میش مرغ، سیاه خروس، فوک خزری، افعی دم عنکبوتی و وزغ تالشی برنامه عمل را تهیه کردیم ، همچنین برای ۱۳ گونه جانوری از جمله قوچ و میش، کل و بز، کفتار، افعی گرزه مار، ۵ گونه ماهی مانند ماهی گورخری، قرقاول و روباره ترکمنی در حال تهیه برنامه عمل هستیم.

تکه‌تکه شدن زیستگاه‌ها، تهدید اصلی حیات‌وحش

وی به تهدیدات حیات وحش اشاره کرد و گفت: بر اساس گزارش های جهانی، تخریب زیستگاه ها اصلی‌ترین تهدید گونه‌های حیات وحش است و شکار غیرمجاز و قاچاق حیات وحش به ترتیب در رده های دوم و سوم قرار دارند، شکار حیات وحش سومین قاچاق پرسود دنیا بعد از مواد مخدر و قاچاق انسان است.

وی تاکید کرد: اساسا تخریب زیستگاه یک سری تبعات دارد از جمله تکه تکه و جزیره ای شدن زیستگاه ها به این معنی که وقتی تخریب زیستگاه اتفاق می افتد کریدورهای بین مناطق با جاده، معادن، فرودگاه و فعالیت های صنعتی محصور و بسته می شود، در این شرایط مهم ترین خطری که یک گونه را تهدید می‌کند این است که منابع غذایی و آب در دسترس حیوان کم می‌شود.

صفایی ادامه داد: از طرف دیگر میان جمعیت حیوانات درون آمیزی اتفاق می افتد که به دنبال آن ضعف ژنتیکی ایجاد می شود، در این شرایط یک عامل محرک بیرونی و آسیب زا مانند یک ویروس باعث می شود ژن ضعیف داخل یک جمعیت بالا بیاید و بروز و ظهور پیدا کند، در این شرایط مثلا اگر ژن مقاوم به بیماری طاعون نشخوار کنندگان کوچک ضعیف باشد، یک حیوان بیمار می تواند تمام جمعیت را به خطر بیندازد، علاوه بر اینکه با گذر زمان این گونه ها دچار ضعف جسمانی می شوند مثلاً اسکلت بندی آنها دفرمه می شود و آنها را به لبه انقراض می برد.

به گفته وی، علاوه بر اینها وقتی زیستگاه تخریب می شود تلفات جاده ای هم افزایش می یابد، همچنین با انسان تعارض پیدا می کنند که در مورد یوزپلنگ ایرانی با این مساله مواجه هستیم.

ایجاد شبکه حفاظتی و کریدورهای امن

معاون دفتر حفاظت و مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست درباره اینکه برای کاهش این عوامل چه کار باید کرد گفت: در این راستا یک مجموعه با نام شبکه حفاظتی مناطق ایجاد کردیم، این شبکه با هدف شکل گیری الگویی ایجاد شده تا بر اساس آن مناطق تحت مدیریت لکه لکه ای به وسیله کریدورهایی به هم متصل شوند، یعنی با این روش مسیرهای جابجایی حیات وحش به هم وصل شوند، چون حیات وحش یک سری جابجایی های فصلی دارند، برخی با کاهش و افزایش منابع جابجا می شوند، یک سری جابجایی ها بر اثر تغییر اقلیم انجام می شود که اکنون این فرایند را در یوزپلنگ ها شاهد هستیم، به طوری که بررسی ها نشان می دهد یوزپلنگ ها آرام آرام از مرزهای جنوبی در حال حرکت به سمت مرزهای شمالی هستند که فکر می کنیم به علت تغییر اقلیم است.

وی تاکید کرد: باید کاری کنیم که این کریدورها باز باشند تا زمانی که تنشی به وجود می آید، منابعی کم می‌شود یا سرریز جمعیت روی می دهد، کریدورها امن باشد تا حیوانات بتواند بین زیستگاه ها جابجا شوند، در این شرایط علاوه بر اینکه جانوران به منابع دسترسی پیدا می‌کنند، جریان ژنی هم دوباره بین زیستگاه‌های تکه تکه شده برقرار می‌شود ، البته امن کردن این مسیرها، کریدورها و یکپارچه کردن حفاظت، مستلزم حفاظت مناطق بینابینی مناطق حفاظت شده به ویژه مناطق حساس است.

صفایی با اشاره به اینکه در این راستا اقداماتی انجام شده است، گفت: البته دست سازمان حفاظت محیط زیست به لحاظ نیرو ، امکانات و تامین هزینه‌ها چندان باز نیست، بنابراین باید از ظرفیت بخش خصوصی، جامعه محلی و علاقه مندان به محیط زیست و طبیعت جانوری استفاده کنیم ، یعنی مردم برای حفاظت پای کار بیایند.

حفاظتگاه‌های مردمی، مشارکت مردم برای نجات گونه‌ها

وی افزود: در این راستا آیین نامه‌ مشارکت در حفظ محیط زیست طبیعی و رونق کسب و کار محیط زیستی را در دولت تصویب کردیم، این آیین نامه در ۱۲ ماده ظرفیت های مختلف را برای بهره گیری از ظرفیت بخش خصوصی و مردم با اولویت جامعه محلی، مشخص کرده است تا بتوان از آن در راستای حفاظت از مناطق بهره برداری کرد و تلاش کنیم بین مناطق ، حفاظتگاه های مردمی ایجاد کنیم.

معاون دفتر حفاظت و مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: یعنی همان کریدوری که حیات وحش از آن خارج و وارد منطقه آزاد می شود را با کمک مردم حفاظت کنیم، در این راستا می توانیم سایت های حیات وحش احداث کنیم، به عنوان مثال جامعه محلی در فصل گاوبانگی گوزن‌ها ( دوره جفت‌ گیری برخی جانوران مانند گوزن است که در آن نرها با برآوردن بانگ‌های بلند ماده‌ها را به سوی خود می‌کشانند ) از یک سری داوطلبان استفاده می کند در این شرایط علاوه بر حفاظت، یک جریان اجتماعی راه می اندازد و در این راستا هویت سازی می کنند یعنی به جامعه محلی گفته می شود که طبیعت متعلق به شماست و می توانید از آن درآمد داشته باشید، این نمونه را در پارک ملی گلستان داریم که بسیار موفق عمل می کند.

گوزن زرد، نمونه موفق بازگشت از مرز انقراض

وی با اشاره به روز جهانی گونه‌های در معرض انقراض گفت: شعار امسال این روز جشن داستان های موفقیت آمیز بازگشت حیات وحش تعیین شده است یعنی بر خلاف سال های قبل که شعارها بر محور تهدیدات و چالش ها تمرکز داشت، امسال هدف بر نمادهای مثبت و گونه هایی متمرکز است که با تلاش‌های حفاظتی از لبه انقراض بازگشته اند.

صفایی درباره نمونه های موفق بازگشت حیات وحش از خطر انقراض در کشور گفت: نجات گونه گوزن زرد ایرانی نمونه موفق این شعار در کشور ما است، در دهه ۴۰ گمان می کردند که این گونه به طور کامل منقرض شده است اما اواخر اوایل دهه ۵۰ یک تیم آلمانی ۶ راس از این گوزن ها را پیدا و زنده گیری کردند و در دشت ناز ساری تکثیر و پرورش دادند، بعد از افزایش جمعیت ، تعدادی را به جزیره اشک در آذربایجان غربی منتقل کردند، دهه ۸۰ مراکز تکثیر و پرورش متعددی را در بخش‌های مختلف کشور از جمله فارس، یزد، کرمان، خراسان رضوی، خراسان شمالی ، خراسان جنوبی، کهگیلویه و بویراحمد ایجاد و گوزن ها را در آن سایت ها رها سازی کردند و اکنون جمعیت به حد قابل قبولی رسید، بر این اساس از ۴ سال گذشته گوزن های زرد در زیستگاه اصلی رها سازی شدند و رسال گذشته دوربین ها اولین تصویر زایمان گوزن زرد را در طبیعت آزاد ثبت کردند.

معاون دفتر حفاظت و مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به اینکه اکنون ۳۷۸ راس گوزن زرد ایرانی بدون احتساب گوساله های امساله در مناطق کشور وجود دارد گفت: اکنون ۲۷۳ راس گوزن زرد ایرانی در سایت های نگهداری، ۶۳ راس در سایت های خصوصی و باغ وحش ها و ۴۲ راس هم در سایت دز رهاسازی شده است.

وی اظهار کرد: یکی از روش های متداول سرشماری گوزن ها دوربین گذاری است که از روی شاخ نرها را تشخیص می دهند و بر اساس آن ماده ها را تخمین می زنند ، اما فعلا اجازه نصب دوربین نداریم و درگیر اخذ مجوز برای دوربین گذاری هستیم تا بتوانیم به طور کامل سرشماری را انجام دهیم.

صفایی به یک نکته درباره گوزن های زرد ایرانی اشاره کرد و گفت: البته حدود ۵ دهه گذشته بر اثر یک سوء استفاده ، بخشی از جمعیت گوزن های زرد به سمت اسرائیل رفت و در آنجا تکثیر و پرورش یافتند البته خلوص ژنتیکی جمعیت گوزن‌های زرد ایران ۹۵ تا ۹۸ درصد است اما خلوص ژنتیکی گوزن های زرد آنها حدود ۶۵ درصد است بنابراین جمعیت اصلی و اصیل این گونه همچنان منحصر به مرزهای ایران است و در هیچ جای دیگر کره زمین وجود ندارد.

وی تاکید کرد: میش مرغ هم نمونه دیگری از گونه های در خطر انقراض است که در حال کار بر روی آن هستیم، اما اینکه بگویم از خطر انقراض نجات دادیم خیر ، البته تراکنش این گونه در جهان مناسب است.

صفایی درباره نمونه های خارجی گفت: یکی از نمونه ها در دنیا پرنده کیوی در منطقه کارایب است که گمان می کردند منقرض شده اما تعدادی از آنرا پیدا کردند، پاندا هم چنین داستانی دارد، چون مدتها در زیستگاه اصلی مشاهده نشد، تصور می کردند که دیگر منقرض شده است.