به گزارش سلامت نیوز به نقل از جام جم، سال‌ها تصور می‌شد مغز انسان، برخلاف عضلات، پس از رسیدن به بزرگسالی ظرفیت چندانی برای تغییر و رشد ندارد، اما پژوهش‌های نوین علوم اعصاب این تصور قدیمی را به چالش کشیده‌اند. امروز دانشمندان با اطمینان بیشتری می‌گویند مغز را می‌توان درست مانند عضلات بدن تمرین داد، تقویت و حتی بازسازی کرد؛ البته به‌شرط آن‌که به شیوه‌ای درست به‌کار گرفته شود.

تمرین ذهنی؛ فراتر از تکرار روزمره

همان‌طور که عضله برای قوی‌ترشدن نیاز به فشار تدریجی دارد، مغز نیز برای رشد به چالش‌های تازه نیازمند است. انجام مداوم کارهای تکراری، هرچند ذهن را مشغول نگه می‌دارد، اما الزاما باعث رشد شناختی نمی‌شود. بسیاری از فعالیت‌های روزانه، از رانندگی درمسیرهمیشگی گرفته تا انجام وظایف شغلی روتین، پس ازمدتی به عملکردی خودکار تبدیل می‌شوند؛ در این حالت، مغز عملا در «حالت صرفه‌جویی» قرار می‌گیرد. 

کارشناسان علوم شناختی می‌گویند آن احساس ناراحتی ذهنی که هنگام یادگیری مهارتی جدید یا حل مسأله‌ای دشوار تجربه می‌کنیم، نشانه‌ای مثبت است. این وضعیت، مشابه سوزش عضلانی پس از تمرین بدنی، علامت فعال‌شدن مسیرهای عصبی تازه و آغاز فرآیند سازگاری مغز است. 

 
مغز هرگز متوقف نمی‌شود

یکی از مهم‌ترین یافته‌های دهه‌های اخیر، اثبات پدیده‌ای به‌نام «انعطاف‌پذیری عصبی» است؛ یعنی توانایی مغز برای ایجاد ارتباطات جدید بین سلول‌های عصبی و بازآرایی شبکه‌های موجود. برخلاف باورهای قدیمی، این توانایی محدود به کودکی نیست و در تمام طول عمر ادامه دارد.

مطالعات نشان داده‌اند بزرگسالانی که به یادگیری مهارت‌هایی مانند زبان جدید، موسیقی یا حتی بازی‌های فکری پیچیده روی می‌آورند، تغییرات قابل مشاهده‌ای در ساختار مغز خود تجربه می‌کنند. این تغییرات نه‌تنها در عملکرد ذهنی، بلکه در سلامت روان و حتی کاهش خطر زوال شناختی در سنین بالا نقش دارد. 

 
مغز هم خسته می‌شود

با این حال، تمرین بیش از حد نیز می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد. همان‌طور که عضله بدون استراحت دچار فرسودگی می‌شود، مغز هم در صورت فشار مداوم و طولانی‌مدت، بازدهی خود را از دست می‌دهد. خستگی ذهنی معمولا با کاهش تمرکز، تصمیم‌گیری‌های ضعیف‌تر و افزایش خطا همراه است. پژوهش‌های تصویربرداری مغزی نشان می‌دهد در شرایط خستگی شناختی، بخش‌هایی از مغز که مسئول توجه و کنترل هستند تضعیف می‌شوند و در مقابل، گرایش به رفتارهای کم‌زحمت و پاداش‌محور افزایش می‌یابد. این همان دلیلی است که افراد پس از ساعت‌ها کار ذهنی، تمایل بیشتری به پرسه‌زنی در شبکه‌های اجتماعی یا مصرف خوراکی‌های شیرین پیدا می‌کنند.

 
خواب؛ بازسازی شبانه مغز

در میان همه اشکال استراحت، خواب نقشی کلیدی دارد.خواب نه‌تنها فرصتی برای آرامش ذهن است، بلکه مرحله‌ای حیاتی برای ترمیم و پاک‌سازی مغز محسوب می‌شود. درطول خواب، سیستم‌های خاصی فعال می‌شوند که مواد زائد و پروتئین‌های آسیب‌زا را از مغز خارج می‌کنند.همچنین در مرحله خواب عمیق، مغز اطلاعات روز رامرور وتثبیت می‌کند؛ فرآیندی که برای یادگیری، حافظه و خلاقیت ضروری است. کم‌خوابی مزمن می‌تواند این چرخه را مختل کرده و پیامدهایی چون افت تمرکز، اختلال در تصمیم‌گیری و حتی مشکلات متابولیک به دنبال داشته باشد.

 
نقش ورزش در سلامت ذهن

نکته جالب‌توجه آن است که تمرین مغز لزوما به فعالیت‌های ذهنی محدود نمی‌شود. ورزش بدنی منظم با افزایش جریان خون به رشد و بقای سلول‌های عصبی کمک می‌کند. به همین دلیل، فعالیت بدنی یکی از مؤثرترین و درعین‌حال ساده‌ترین راه‌ها برای حفظ سلامت شناختی در طول عمر به شمار می‌رود.