به گزارش سلامت نیوز به نقل از ایران، برنامههای پیشگیری در سالهای گذشته، بیشتر بر مواد سنتی مثل تریاک، هروئین و حشیش متمرکز بوده و آموزشها هم بیشتر به اطلاعرسانی کلی و هشدار درباره پیامدهای مصرف این نوع مواد محدود میشد. اما در سالهای اخیر و با گسترش مواد صنعتی و روانگردانهای نوظهور، سیاست دولت و ستاد مبارزه با مواد مخدر به آموزش عمومی جامع و مهارتمحور تغییر کرده است. آنچه مسلم است مواد مخدر صنعتی و روانگردانهای نوظهور از جمله انواع آمفتامینها و محرکهای شیمیایی، الگوی تهدید اعتیاد را بهطور اساسی تغییر دادهاند. این مواد در مقایسه با مواد سنتی دارای وابستگی سریعتر، تخریب شدید روانی، ناپایداری رفتاری و پیامدهای اجتماعی پیشبینیناپذیر هستند و حتی مصرف کوتاهمدت آنها میتواند منجر به فروپاشی عملکرد فردی و خانوادگی افراد شود. به همین دلیل ستاد مبارزه با موادمخدر کشور به دلیل ویژگیهای شکننده و پرخطر، بازنگری جدی در سیاستها و برنامههای پیشگیری را به یک ضرورت ملی و حتی اضطراری تبدیل کرده است.
دکترزهرا عابدینی، مدیرکل پیشگیری ستاد مبارزه با موادمخدر کشور با اشاره به اینکه در گذشته، برنامههای پیشگیری عمدتاً بر اطلاعرسانی عمومی و هشدار درباره مواد سنتی متمرکز بوده است،میگوید: «تردیدی نیست که با ورود مواد صنعتی جدید و آثار به مراتب مخربتر این مواد و همینطور تأثیرپذیری گروههای سنی پایینتر از این نوع مواد مخدر و روانگردانهای جدید، لازم است تا رویکردهای ستاد مبارزه با مواد مخدر هم به سمت پیشگیری هوشمند، آموزش جامع و مهارتمحور و با تمرکز بیشتر بر گروه سنی پایینتر (زیر سی سال) حرکت کند. در این چهارچوب، پیامهای پیشگیری نباید فقط بر منع مصرف تأکید داشته باشند، بلکه آگاهیبخشی دقیق، آثار کوتاهمدت و بلندمدت مواد صنعتی، خطرات روانی، اجتماعی و مصرف تفننی را شامل میشوند و اتفاقاً خانوادهها اولین گروهی هستند که لازم است در بستر برنامههای پیشگیری مورد توجه قرار بگیرند. آگاهسازی والدین نسبت به ابعاد و تأثیرات این نوع مواد برای صیانت از سلامت فرزندانشان بسیار مهم است.»
محیطهای کار و اشتغال نیز در معرض خطر مواد صنعتی هستند و باید مورد توجه قرار بگیرند. عابدینی دراینباره میگوید: «تجربه جهانی و مطالعات بینالمللی نشان میدهد مواجهه با مواد صنعتی و روانگردانهای نوظهور بیش از هر چیز تحت تأثیر فشار همسالان، کنجکاوی و ضعف در تصمیمگیری آگاهانه رخ میدهد. برهمین اساس مقوله پیشگیری باید به مثابه اقدام چندسطحی و فراگیر دیده شود که علاوه بر مدارس، خانواده، دانشگاه، محیط کار، محلات و فضاهای اجتماعی را در برگیرد. از طرفی رویکردهای پیشگیری در دولت به خصوص در مواجهه با مواد صنعتی و روان گردانهای نوظهور باید بسیار هوشمند و استراتژیک و ترکیبی از آموزش عمومی، مهارتمحوری و پوشش محیطی گسترده در مقابله با تغییرات سریع الگوهای مصرف مواد مخدر باشد.»
ضرورت رویکرد هماهنگ و ساختاریافته نظام آموزش و پرورش
آموزش و پرورش چه سهمی در برنامههای پیشگیری دارد؟ مدیرکل پیشگیری ستاد مبارزه با موادمخدر کشور در پاسخ به این سؤال میگوید: «آموزش و پرورش یکی از ارکان کلیدی پیشگیری از اعتیاد در کشور است و سهم آن در سیاستهای پیشگیرانه از دو منظر قابل توجه است. از یک طرف نقش مستقیم آموزش و پرورش در محوریت آموزشی و پیشگیری در مدارس هست و از طرف دیگر ضرورت رویکرد هماهنگ و ساختاریافته نظام آموزش و پرورش کشور در همکاری و هماهنگی با سیاستها و برنامههای ستاد مبارزه با مواد مخدر دارای اهمیت است.»
او معتقد است نظام آموزش و پرورش در تمامی اسناد و گزارشهای بینالمللی مرتبط با پیشگیری از اعتیاد، از جمله گزارشها و استانداردهای دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC)، به عنوان یکی از ستونهای اصلی و غیرقابل جایگزین پیشگیری اولیه شناخته میشود. عابدینی میگوید: «بسیاری از شواهد علمی و تجربههای جهانی نشان میدهد که مدرسه، مؤثرترین بستر برای مداخلات پیشگیرانه پایدار است. برای اینکه بخش عمدهای از دوران حساس رشد فردی، اجتماعی و رفتاری کودکان و نوجوانان در این محیط شکل میگیرد. درگزارشهای دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، به صراحت تأکید شده که برنامههای پیشگیری زمانی بیشترین اثربخشی را دارند که بهصورت ساختارمند در نظام آموزشی ادغام شوند و صرفاً به آگاهیبخشی محدود نباشند. به همین دلیل آموزش و پرورش سهمی راهبردی در برنامههای ملی پیشگیری از اعتیاد دارد و همکاری ستاد مبارزه با مواد مخدر با این نهاد، یک همکاری مقطعی یا پروژهای نیست، بلکه در چهارچوب یک رویکرد حکمرانی و مبتنی بر مسئولیت مشترک تعریف شده است. سالهاست که این دو نهاد در سطوح سیاستگذاری، برنامهریزی و اجرا همکاریهای مشترکی را در موضوع پیشگیری از اعتیاد در بین نوجوانان و جوانان دنبال میکنند و بیشترین تمرکز هم بر توسعه آموزشهای پیشگیرانه مربوط به ارتقای مهارتهای زندگی، توانمندسازی معلمان و کادر آموزشی و تقویت مداخلات زودهنگام در محیط مدرسه است. در همین چهارچوب همکاری ستاد با مدارس و وزارت آموزش و پرورش با هدف نهادینهسازی پیشگیری، پایش مستمر برنامهها و ارتقای کیفیت مداخلات دنبال میشود تا مدرسه به یک محیط ایمن، حمایتگر و پیشگیرانه تبدیل شود.»
عابدینی میگوید: «ما بر این باور هستیم که بدون نقشآفرینی فعال آموزش و پرورش، دستیابی به اهداف پیشگیری پایدار ممکن نخواهد بود و سرمایهگذاری در این حوزه، مطابق با شواهد علمی، یکی از اثربخشترین و کمهزینهترین راهبردها برای کاهش آسیبهای ناشی از مصرف مواد در جامعه است. بنابراین سهم آموزش و پرورش نه در گروه سنی دانشآموزی بلکه در حکمرانی پیشگیری از اعتیاد، سهم بزرگ و قابل اعتنا و حداکثری هست که مستلزم پیوستگی عمیق میان سیاستگذاریها، برنامهریزیها میان ستاد و آموزش و پرورش است. ستاد مبارزه با مواد مخدر کشور و وزارت آموزش و پرورش سه محور مهم آموزش مهارتهای زندگی، آگاهیبخشی و تقویت مقاومت و تابآوری نوجوانان در برابر مصرف مواد مخدر را مشترکاً در قالب برنامههای مختلفی دنبال میکند که شامل آموزش مهارتهای زندگی، تصمیمگیری و نه گفتن، برگزاری کارگاههای تخصصی با محوریت سلامت روان و پیشگیری از اعتیاد و برنامههای آموزش معلمان و مشاوران برای شناسایی دانشآموزان در معرض خطرو مداخلات زودهنگام است.»
او در ادامه توضیحات خود میگوید: «در این ارتباط طرحهای ملی هماهنگ و ساختاریافتهای برنامهریزی و اجرا شده است. از جمله؛ اجرای برنامه ملی «یاریگران زندگی» که در مدارس با حمایت ستاد مبارزه با مواد مخدر و مشارکت آموزش و پرورش اجرا میشود و همزمان دو گروه خانوادهها و دانشآموزان را آموزش میدهد. برگزاری دورههای آموزشی تخصصی برای مشاوران و مربیان و تهیه و توزیع بستههای آموزشی و محتوای رسانهای پیشگیرانه برای دانشآموزان و معلمان و همین طور طراحی برنامههای پایش و ارزیابی اثر برنامههای مدرسهای از دیگر اقدامات است. البته ستاد با بهرهگیری از همکاری نهادهای بینالمللی از جمله یونیسف و دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد برنامههای مبتنی بر برنامههای آموزشی و تبادل تجربه را در استانهای مختلف برای گروههای مختلف آموزشی اجرا کرده است.»
برش
تولید پیامهای پیشگیرانه متناسب با زبان و دغدغه نسل جوان
به طور مشخص تولید پیامهای پیشگیرانه متناسب با زبان و دغدغههای نسل جوان، یکی از اولویتهای کلان ستاد مبارزه با مواد مخدر است. عابدینی توضیح میدهد: «در سالهای اخیر، تلاش شده برنامهها واقعی، قابل باور و مرتبط با زندگی روزمره نوجوانان و جوانان طراحی شود. این برنامهها شامل ویدیوهای کوتاه، پادکست، محتوای شبکههای اجتماعی، کارگاههای تعاملی در مدارس و دانشگاهها و بستههای آموزشی تخصصی هستند که با مشارکت دستگاههای اجرایی و بخش خصوصی و خود جوانان تولید شدهاند. با وجود این تلاشها، هنوز چالشهایی وجود دارد. برخی پیامها به اندازه کافی جذاب و متناسب با دغدغههای واقعی نسل جوان نیستند و پوشش رسانهای یا محیطی آنها محدود است. همچنین، هماهنگی میان دستگاههای تولیدکننده محتوا و نهادهای آموزشی و فرهنگی بهطور کامل برقرار نشده و محتوای تولیدشده به شکل هدفمند در اختیار مخاطبان قرار نمیگیرد. این محدودیتها گاهی باعث میشود پیامها نتوانند ارتباط واقعی و مؤثر با نسل جوان برقرار کنند.»
به گفته مدیرکل پیشگیری ستاد مبارزه با موادمخدر کشور، نسل امروز با دسترسی آسان به اطلاعات و مواد نوظهور مواجه است و پیامهای سنتی که صرفاً هشداردهنده باشند، دیگر کافی نیست. به همین دلیل، آموزشها باید مهارتمحور، مبتنی بر تجربه و با زبانی باورپذیر طراحی شوند تا نوجوانان و جوانان بتوانند تصمیمگیری صحیح، مقاومت در برابر فشار همسالان و درک واقعی پیامدهای مصرف مواد را بیاموزند.
عابدینی با تأکید بر اینکه تلاشهای ستاد مبارزه با مواد مخدر بر این محور است که کیفیت محتوای آموزشی، گسترش پوشش رسانهای، استفاده از شبکههای اجتماعی و فناوریهای نوین و تعامل مستقیم با جوانان ارتقا پیدا کند، میگوید: «این یک رویکرد است که در دل سیاستهای پیشگیرانه همواره دنبال میشود. هدف ما این است که پیشگیری فقط محدود به اطلاعرسانی نباشد، بلکه بنیان فکری و مهارتهای زندگی نسل جوان را در برابر اعتیاد مستحکم کند و اثرات بلندمدت مصرف مواد را کاهش دهد. بنابراین، سیاست ستاد بر ارتقای کیفیت محتوای آموزشی، گسترش پوشش رسانهای، استفاده از شبکههای اجتماعی و فناوریهای نوین و تعامل مستقیم با جوانان تأکید دارد. تناسب پیامهای پیشگیرانه با زبان و دغدغه نسل جوان بسیار مهم هست و در برنامه تحولی که ستاد در حوزه پیشگیری ارائه داده است به این موضوع توجه ویژهای شده است. البته باید توجه داشته باشیم که تحقق این موضوع نیازمند بهرهمندی از منابع انسانی متخصص و منابع مالی لازم است که باید در بستر تعامل میان ستاد مبارزه با مواد مخدر با سازمان برنامه و بودجه کشور از یک طرف و از طرفی با دستگاههای اجرایی و نهاد غیردولتی مثل سازمانهای مردم نهاد و مجموعههای دانشبنیان برای تولید محتوای برتر و نشر هدفمند آن، تحقق پیدا کند.»
نظر شما