به گزارش سلامت نیوز به نقل از پیام ما، درحالی‌که ماهی مهاجم جمعیت گونه‌های بومی و معیشت صیادان خوزستان را تحت‌تأثیر قرار داده است، تلاش‌ها برای صدور مجوز پرورش آن ادامه دارد.
ده سال می‌گذرد از زمانی که «شورای پدافند غیرعامل استانداری خوزستان» ماهی تیلاپیا را تهدید زیستی معرفی کرد. این گونه مهاجم بیشترین خسارت را در کشور به منابع آبی خوزستان وارد کرده است و برخی کارشناسان آن را «داعش تالاب‌های خوزستان» نامیده‌اند.
بااین‌حال، «موالی‌زاده»، استاندار خوزستان، در چرخشی ناگهانی، مصوبه چند سال پیش خودشان را نقض کرده و به جمع حامیان تیلاپیا پیوسته است. او در آیین افتتاح طرح‌های آبزی‌پروری با حضور رئیس‌جمهور در خردادماه ۱۴۰۵، پیشنهاد پرورش تیلاپیا را مطرح کرده است. در این یک دهه که مبارزه علیه این تهدید زیستی تعطیل بود، همه رودخانه‌های خوزستان، سه تالاب و یک سد مهم استان به تیلاپیا آلوده شده‌اند.
حالا دوباره فشارها برای صدور مجوز پرورش تیلاپیا، این بار از سوی مجلس، آغاز شده است. در مقابل، «حمید ظهرابی»، معاون محیط‌زیست طبیعی «سازمان حفاظت محیط‌زیست»، در نامه اخیرش به مجلس درباره گزارش‌ها و مشاهدات موجود از پراکنش گسترده و بعضاً غیرعادی این گونه در برخی منابع آبی طبیعی، از جمله «تالاب بین‌المللی شادگان»، «هورالعظیم»، «کرخه»، «کارون»، «چاه‌نیمه‌های سیستان»، «هیرم فارس» و برخی سدهای مهم کشور، از جمله «سد کرخه» و «سد استقلال»، هشدار داده و ضرورت توجه جدی به موضوع «بیوتروریسم» را به میان آورده است.
ظهرابی در صفحه شخصی خود در «اینستاگرام» بار دیگر مخالفت سازمان حفاظت محیط‌زیست با پرورش تیلاپیا را اعلام کرده و ۹ مکاتبه را در راستای اعلام این مخالفت منتشر کرده است. این مکاتبات طی دو ماه اخیر خطاب به «نصرالله پژمان‌فر»، رئیس «کمیسیون اصل ۹۰ مجلس»، «محمدجواد عسکری»، رئیس «کمیسیون کشاورزی، آب، منابع‌طبیعی و محیط‌زیست مجلس»، «سجاد احدزاده»، رئیس مرکز و دبیر «ستاد ویژه توسعه فناوری ریاست‌جمهوری»، «جمال عرف»، معاون هماهنگی، پیگیری‌های ویژه و خدمات مدیریت ریاست‌جمهوری، «مجید انصاری»، معاون حقوقی رئیس‌جمهور، «هادی محضرنیا»، رئیس «مرکز ملی پایش و بهبود محیط کسب‌وکار» وزارت امور اقتصادی و دارایی، «مهدی مهدی‌زاده»، معاون تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات معاونت حقوقی ریاست‌جمهوری، و «امیرحسین صفرقلی»، مدیر برنامه ملی ارتقای فناوری در زنجیره ارزش محصولات گلخانه‌ای و شیلاتی معاونت علمی، فناوری و دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، انجام شده‌اند. این مکاتبات هجمه سنگین موافقان تیلاپیا برای صدور مجوز پرورش آن را در کشور نشان می‌دهند، بدون آنکه حرفی از خسارات این گونه مهاجم زده شود.
کمیسیون اصل ۹۰ مجلس در جلسه ۱۰ شهریور ۱۴۰۵، مصوبه سازمان حفاظت محیط‌زیست برای توقف تولید ماهی تیلاپیا در سال ۱۳۹۷ را غیرقانونی دانسته و یک ماه مهلت برای تشکیل کارگروه و بررسی موضوع تعیین کرده است. پیرو آن، «وزارت کشور» در نامه‌ای به استانداران به تاریخ اول مهر، مصوبات را ابلاغ کرده است. رئیس کمیسیون اصل ۹۰ مجلس در جلسه‌ای که چهارم آبان‌ماه برای تعیین تکلیف مجوزهای تیلاپیای نیل تشکیل شده بود، از گسترش پرورش تیلاپیا طی ۱۸ سال گذشته خبر داده است که بخشی از فعالیت‌های آن به‌صورت قانونی و بخشی دیگر غیرقانونی بوده است. بنابر گزارش «خانه ملت»، او گفته است: «با توجه به توسعه پرورش تیلاپیا در ۲۴ استان، مقرر شد ضمن ارزیابی وضعیت مراکز موجود، درباره ادامه فعالیت و صدور مجوزهای جدید تصمیم‌گیری شود.»
آلوده‌شدن ۶۰ درصد آبهای خوزستان
ماهی تیلاپیا از مهاجم‌ترین گونه‌های آبزی جهان محسوب می‌شود که با وجود جثه کوچک، به‌علت همه‌چیزخوار بودن، تکثیر زیاد، مقاومت بسیار در برابر شرایط محیطی و کنترل دشوار، عرصه را بر گونه‌های بومی تنگ می‌کند و با نابودی آن‌ها، یکه‌تاز زیستگاه می‌شود. تیلاپیا برای اولین بار در کشور در سال ۱۳۹۰ در تالاب بین‌المللی شادگان و رودخانه کارون مشاهده شد و به‌تدریج همه زیستگاه‌های آبی خوزستان را آلوده کرد. تحقیقات نشان می‌دهد که به‌جز گونه «زیلی» که مخرب‌ترین نوع تیلاپیاست، دو گونه «اورئوس» و «نیل» هم در آبهای خوزستان شناسایی شده‌اند. پرورش تیلاپیا بنابر مجوز سال‌های گذشته فقط در استان‌های یزد، سمنان، قم و خراسان جنوبی که منابع آب سطحی ندارند، بلامانع است. پرورش این گونه در خوزستان ممنوع است و شورای پدافند غیرعامل خوزستان در سال ۱۳۹۵ تیلاپیا را از تهدیدات زیستی این استان معرفی کرد. بااین‌حال، «سازمان شیلات» همچنان به دنبال پرورش این گونه است.
«سید عادل مولا»، معاون محیط‌زیست طبیعی «اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان»، در گفت‌وگو با ««پیام ما»» تأکید می‌کند که «تاکنون هیچ‌گونه مجوزی بابت پرورش ماهی تیلاپیا در خوزستان صادر نشده است». اما به گفته او، اکنون تالاب‌های شادگان، هورالعظیم و «بامدژ» و رودخانه‌های کارون، «دز»، کرخه، «جراحی» و «زهره» به این گونه مهاجم آلوده شده‌اند. او می‌گوید: «آمار دقیقی از تیلاپیا در دست نیست، چون جمعیت این گونه بسیار زیاد شده است. ولی برآوردها نشان می‌دهد که ۶۰ درصد از منابع آبی خوزستان به این گونه آلوده شده است.»
غنی‌بودن منابع آبی خوزستان و همچنین خصوصیات تیلاپیا، یعنی همه‌چیزخوار و مقاوم‌بودن، عواملی هستند که به گفته مولا باعث رشد جمعیت این گونه مهاجم شده‌اند.
او می‌گوید: «ذخایر ماهیان بومی در خوزستان با وجود تیلاپیا آسیب‌پذیرند. این گونه به آبزیان و تخم آن‌ها آسیب وارد کرده و ماهیان بومی مثل گطان، بنی و برزم را محدود کرده است. متأسفانه تاکنون هیچ کاری برای کاهش و ریشه‌کنی این گونه انجام نشده است. از لحاظ علمی، تنها راهکار ریشه‌کنی تیلاپیا عقیم‌سازی آن است. اما به‌دلیل هزینه زیاد، این روش تاکنون اجرا نشده. واقعیت این است که دیگر نمی‌شود جمعیت این ماهی را کنترل کرد و امیدی به ریشه‌کنی آن نیست. ما برای اینکه فشار بر منابع آبی و آبزیان را اندکی کاهش دهیم، صید تیلاپیا را در هر زمان و مکان و با هر تعدادی مجاز اعلام کرده‌ایم، به این معنا که صیادان همیشه می‌توانند این ماهی را صید کنند و در مجوزها هم جزو آمار صید محاسبه نمی‌شود.»
اشغال هورالعظیم
بااین‌حال، صیادان بومی تمایلی به صید تیلاپیا ندارند. «اسماعیل»، از صیادان بومی هورالعظیم، می‌گوید: «این ماهی‌های کوچکِ سیاه را صید نمی‌کنیم، چون کسی نمی‌خرد و روی دستمان می‌ماند. در اینجا کسی این ماهی را نمی‌خورد، حتی خانواده‌هایمان هم تمایلی به آن ندارند.» منظور اسماعیل از ماهی‌های سیاه، تیلاپیای زیلی است که اکنون هورالعظیم را به اشغال خود درآورده است. «علی‌سجاد جلالی»، مسئول وقت «یگان حفاظت هورالعظیم»، از زنده‌گیری و معدوم‌سازی بیش از یک میلیون ماهی تیلاپیای زیلی در این تالاب در نیمه اول ۱۴۰۳ خبر داده و گفته بود: «ورودی آب طبیعی اندک به هورالعظیم موجب شده است تا گونه‌ای مانند تیلاپیا زیلی در آن استقرار پیدا کرده و به‌عنوان آفت عمل کند.» تیلاپیا در میان صیادان بومی به نام «شانگ هور» مشهور است و عراقی‌ها آن را «بلطه» به معنای «قلدر» می‌نامند. اسماعیل جمعیت تیلاپیا را در هورالعظیم خیلی زیاد توصیف می‌کند و می‌گوید مخصوصاً وقتی آب آلوده باشد، تعدادشان بیشتر می‌شود: «دو نوع سیاه و سفید از این ماهی در هور می‌بینیم. چند ماه پیش، هور پر شد از این ماهی‌ها. آب خوب نبود و کدر بود. وقتی آب خوب نباشد، خیلی زیاد می‌شوند و همه‌جا را پر می‌کنند، طوری که از هور بدت می‌آید. مردم می‌گویند مدتی پیش، مسئولان بچه‌ماهی آن را در هور ریختند، ولی ما آن را نمی‌خواهیم.»
اسماعیل می‌گوید: «قبلاً ماهی حمور و بنی و شوچی بزرگ صید می‌کردیم و این ماهی اصلاً در هورالعظیم نبود. الان مدتی است که آمده و بقیه ماهی‌ها کم شده‌اند. می‌گویند بچه‌ماهی‌های دیگر را می‌خورد.»
تیلاپیا، ۷۰ درصد صید در تالاب شادگان
تالاب بین‌المللی شادگان، نخستین هدف هجوم تیلاپیا، نزدیک به دو دهه با این آفت درگیر است و این ماهی به گونه غالب تالاب تبدیل شده است.
«قادر»، از صیادان تالاب شادگان، به ««پیام ما»» می‌گوید: «۶۰ تا ۷۰ درصد صید ما شده است این ماهی که شانگ هور صدایش می‌کنیم. چندین سال است که آن را می‌بینیم. قبلاً تعدادشان کم بود، ولی الان پر از این‌ها شده است.»
به گفته او، «صیادان تالاب شادگان معتقدند که تیلاپیا ماهی‌های کوچک و تخم ماهی‌های دیگر را می‌خورد و به همین خاطر است که ماهی‌های بومی مثل بنی که ماهی محبوب ماست، کم شده‌اند. عامل دیگر، رواج ماهیگیری با شوکر در این تالاب است که دیگر چیزی برای ماهیگیران سنتی باقی نمی‌گذارد. این باعث شده صیادانی که با برق صید می‌کنند، ۷۰ کیلو ماهی بگیرند و ما که با تور ماهی می‌گیریم، ۸، ۷ کیلو ماهی صید کنیم.»
جنگ با ماهیان بومی شادگان
«حمزه»، از اهالی روستای صراخیه، در تالاب شادگان صیادی می‌کرد، ولی حالا سه سالی می‌شود که شغل آباواجدادی‌اش، یعنی صیادی با تور، را رها کرده و به کار آزاد روی آورده است، از بازار تا کشاورزی و تورلیدری: «این روستا همان جایی است که به ونیز ایران معروف شده، ولی کسی قدرش را ندانست و سفره بزرگی که برای همه پهن بود، الان کوچک شده است.»
او به ««پیام ما»» می‌گوید: «صیادی دیگر فایده ندارد. رواج صیادی با برق و زیادشدن ماهی تیلاپیا و کم‌شدن ماهی‌های بومی مثل بنی، باعث شده است که صیادی درآمدی نداشته باشد و کفاف زندگی و معیشت ما را ندهد. تیلاپیا بازار ندارد و با وجود ارزانی، کسی آن را نمی‌خرد، چون کیفیتش پایین است و مزه خوبی ندارد. الان هر کیلو ماهی بنی را تا ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان می‌خرند، ولی تیلاپیا حداکثر ۳۰۰ هزار تومان به فروش می‌رسد.»
حمزه معتقد است: «دوسه سال پیش، در زمان یکی از نمایندگان اسبق مجلس، شیلات بچه‌ماهی تیلاپیا را در تالاب رهاسازی کرده و باعث این وضعیت شده است. حالا دو نوع از این ماهی در تالاب پیدا شده: یک نمونه سیاه‌رنگ که رشد زیادی ندارد و وزنش تا حدود ۷۰۰ گرم می‌رسد. نمونه دیگر سفید رنگین‌کمانی است که معمولاً ۲ کیلو می‌شود، ولی من تا ۴ کیلو را هم صید کرده‌ام.»
او می‌گوید: «تیلاپیا هر ۴۰ روز تخم‌گذاری می‌کند، در همه فصل‌ها، و بچه‌هایش را در دهانش نگه می‌دارد. برای همین است که تعدادشان خیلی زیاد شده است. مثلاً در یک ساعت صید، حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ کیلو تیلاپیا می‌گیرم، درحالی‌که فقط پنج‌شش کیلو ماهی بومی مثل بنی و حمری و کپور در تور ماهیگیری می‌آید. قبل از آمدن تیلاپیا، صید عالی بود. تور که می‌انداختیم، ۱۵ تا ۲۰ کیلو ماهی بومی خوب، مثل بنی و برزم، می‌گرفتیم و روزی‌مان درمی‌آمد. قبلاً ماهی‌های بومی شیربت و بیاح و برزم فراوان بود که الان خیلی کم شده و تقریباً منقرض شده‌اند.»
خیانت تیلاپیا
«سیدمحمدرضا فاطمی»، ماهی‌شناس و استاد «دانشگاه آزاد، واحد علوم و تحقیقات تهران»، خواستار جلوگیری از صدور مجوز پرورش تیلاپیا از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌شود و دادن مجوز آن را برای خوزستان یک خیانت توصیف می‌کند: «دادن مجوز برای پرورش تیلاپیا یک اشتباه است و نباید انجام بشود، چراکه این مجوز فاجعه خواهد شد. مخصوصاً برای خوزستان و استان‌های شمالی، این گونه می‌تواند بسیار خسارت وارد کند. خوزستان الان هم تحت فشار این گونه است و اگر بخواهند مجوزی برای پرورش بدهند، شرایط تشدید می‌شود.»
او تصریح می‌کند که پیش‌بینی‌های گذشته‌اش درباره گسترش زیان‌بار تیلاپیا در خوزستان درست از آب درآمده است. اشاره فاطمی به مصاحبه‌اش در خرداد ۱۳۹۳ است که در آن گفته بود: «مشاهده تیلاپیا در تالاب شادگان به فاجعه تبدیل می‌شود. تیلاپیا ظرف ۱۰ سال در تمام آبهای خوزستان خود را نشان می‌دهد و گونه‌های بومی را از بین می‌برد.»
فاطمی می‌گوید: «براساس گزارش‌هایی که داریم، تیلاپیا اکنون همه منابع آبی در مناطق جنوبی و دشتی خوزستان و همه تالاب‌های مهم آن را آلوده کرده و در حال پیشروی به مناطق بالاتر است که این پیشروی را تا جایی که از نظر سرما برایش مناسب باشد، ادامه می‌دهد. مثلاً در رود دز احتمالاً تا شهیون در دزفول پیشروی کند.»
این استاد دانشگاه ورود ماهی تیلاپیا از عراق به آبهای خوزستان را رد می‌کند: «من چنین اعتقادی ندارم. به این دلیل که اگر از عراق وارد شده بود، ابتدا باید هورالعظیم آلوده می‌شد، درحالی‌که بنابر گزارش‌ها ابتدا در تالاب شادگان و آخر سر در هورالعظیم مشاهده شده است و این‌ها مسئله را پیچیده می‌کند. از سوی دیگر، حدود سال‌های ۹۲ تا ۹۳، یکی از دانشجویانم عکسی از تیلاپیا زیلی در مزارع پرورش ماهی شوش برایم آورد. آن موقع مسئله تیلاپیا مطرح نبود. آن عکس را برای آقای لاهیجان‌زاده، مدیرکل وقت حفاظت محیط‌زیست خوزستان، بردم و هشدار دادم که باید نسبت به ظهور و افزایش این گونه مراقبت کنند. همچنین در سال ۱۳۹۵، در یکی از بازدیدها که برای نمونه‌برداری مطالعات توسعه شیلات به خوزستان رفته بودیم، مشاهده کردیم که پژوهشکده آبزی‌پروری جنوب در اهواز گونه زیلی را پرورش می‌داد که گفتند به‌صورت آزمایشی و برای شناسایی ویژگی‌های این گونه است.»
گزارش «مرکز پژوهش‌های مجلس» در سال ۱۴۰۱ با عنوان «رویکردها و سیاست‌های توسعه پرورش ماهی تیلاپیا در کشور» دو دلیل را برای حضور ماهیان تیلاپیا در آبهای خوزستان برمی‌شمارد: اول از آبهای مشترک با کشور عراق و دوم از طریق واردات داخلی مراکز تحقیقاتی یا بخش خصوصی داخلی. این گزارش تأیید کرده است که «پژوهشکده آبزی‌پروری جنوب کشور» در شهر اهواز بدون موافقت سازمان حفاظت محیط‌زیست، پرورش گونه زیلی را انجام داده و بخش خصوصی بدون مجوز به پرورش تیلاپیا در مناطق مختلف کشور اقدام کرده است. همچنین «علیرضا ری‌شهری»، رئیس اداره محیط‌زیست دریایی حفاظت محیط‌زیست خوزستان، در اسفند ۱۴۰۰ از پرورش غیرقانونی تیلاپیا در مزارع خوزستان خبر داده و گفته بود «اداره‌کل شیلات» برای برخورد با متخلفان اقدامی نکرده است. فاطمی تأثیر تیلاپیا را از جنبه‌های تنوع‌زیستی گونه‌های بومی و اثرگذاری بر معیشت صیادان محلی حائز اهمیت می‌داند: «برآوردها نشان می‌دهد که درآمد صیادان محلی بسیار کم شده است. بنابر گزارش‌ها، گسترش تیلاپیا جمعیت ماهیان بومی را کاهش داده و این را از درصد ترکیب صید صیادان و بازارهای فروش ماهی می‌شود برآورد کرد. الان ماهیان تجاری درشت خیلی کم شده. مثلاً یک زمانی مغازه‌های ماهی‌فروشی در اهواز شیربت دومتری را از سقف آویزان می‌کردند که الان چنین چیزی نداریم. یا ماهیان بنی، عنزه و گطان که در گذشته فراوان بود، اکنون بسیار کم شده است.»
او می‌گوید: «در مزارع عقیم‌سازی تیلاپیا باید انجام بشود، اما به خاطر هزینه زیاد این کار نمی‌شود و کسی هم بها نمی‌دهد. نتیجه این است که تقریباً در تمام کشور این گونه را پرورش می‌دهند و در بازار هم می‌فروشند.»
فاطمی علت افزایش جمعیت تیلاپیا را نبود دشمن طبیعی برای این گونه می‌داند: «در حوزه جنوبی ماهی گوشت‌خوار مثل اردک‌ماهی نداریم، وگرنه اجازه نمی‌داد جمعیت تیلاپیا این‌قدر زیاد شود. الان منتقدان باید راهکارهایی برای ریشه‌کنی این گونه ارائه دهند. به نظر من، شیلات به‌عنوان سازمان متولی باید اعلام کند که تیلاپیا را خریداری می‌کند. می‌توان از آن خمیره ماهی تولید کرد که در دنیا به‌عنوان یک منبع پروتئین مصرف می‌شود. به این ترتیب، ماهیگیران بومی به صید این گونه تشویق می‌شوند. با این روش، شاید تیلاپیا از بین نرود، ولی جمعیتش کم می‌شود و مجالی برای رشد گونه‌های بومی خواهد بود.»
نظر شما