به گزارش سلامت نیوز به نقل ازایسنا،مهدی حقی با بیان اینکه برخی افراد با وجود دریافت غذای نسبتا زیاد، وزن ثابتی دارند، در حالیکه برخی دیگر بهراحتی وزن اضافه میکنند، اظهار کرد: این تفاوت همیشه به اراده، پرخوری یا کمتحرکی مربوط نیست و بخشی از آن را باید در ویژگیهای زیستی و ژنتیکی افراد جستوجو کرد.
وی افزود: وزن بدن حاصل تعامل پیچیده ژنتیک، هورمونها، عملکرد مغز، سوختوساز، فعالیت بدنی و محیط زندگی است. مطالعات خانوادگی و ژنتیکی نشان میدهند که وراثتپذیری وزن در سطح جمعیت حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد برآورد شده است؛ البته این عدد به معنای آن نیست که نیمی از وزن یک فرد را ژنها تشکیل میدهند یا نیمی از اضافهوزن او غیرقابل تغییر است، بلکه شاخصی آماری برای توضیح تفاوت میان افراد یک جمعیت محسوب میشود.
ژنتیک چقدر در چاقی و لاغری نقش دارد؟
این دانشیار ژنتیک با اشاره به اینکه در بیشتر افراد چاقی نتیجه عملکرد یک ژن منفرد نیست، ادامه داد: مجموعهای از تغییرات ژنتیکی در کنار عوامل محیطی و رفتاری میتوانند در افزایش وزن نقش داشته باشند که به آن چاقی چندژنی گفته میشود.
وی با اشاره به نقش ژن MC۴R در تنظیم اشتها و تعادل انرژی بدن، گفت: برخی تغییرات نادر در این ژن میتوانند احساس سیری را مختل کرده و به گرسنگی شدید و چاقی قابلتوجه از دوران کودکی منجر شوند؛ با این حال، در بیشتر افراد اثر تعداد زیادی از ژنها با تأثیرات کوچک یا متوسط در کنار یکدیگر قرار میگیرد.
حقی تأکید کرد: استعداد ژنتیکی برای چاقی به معنای قطعی بودن افزایش وزن نیست؛ همانطور که نداشتن چنین استعدادی نیز تضمین نمیکند فرد هر مقدار غذا مصرف کند، هرگز چاق نشود. ژنها بیشتر حساسیت بدن به عوامل محیطی را تحت تأثیر قرار میدهند و تغذیه، فعالیت بدنی، خواب و عادتهای روزانه در بروز این استعدادها مؤثرند.
چرا دو نفر با غذای مشابه، وزن متفاوتی پیدا میکنند؟
وی با بیان اینکه تفاوت افراد در افزایش وزن به نحوه دریافت، جذب، مصرف و ذخیره انرژی مربوط میشود، توضیح داد: سوختوساز پایه یا انرژی مصرفشده بدن برای فعالیتهای حیاتی مانند تنفس، گردش خون، عملکرد مغز و حفظ دمای بدن، در افراد یکسان نیست. توده عضلانی، ترکیب بدن، سن، جنس و عوامل هورمونی و ژنتیکی از جمله عوامل مؤثر بر میزان سوختوساز پایه هستند.
این متخصص ژنتیک، فعالیتهای روزمره را از دیگر عوامل مهم در تفاوت وزن افراد دانست و افزود: اصطلاح NEAT به انرژی مصرفشده برای فعالیتهای غیرورزشی مانند راه رفتن، ایستادن، بالا رفتن از پلهها و حتی تکان دادن پاها هنگام نشستن اشاره دارد. ممکن است دو نفر ورزش منظمی نداشته باشند، اما یکی در طول روز تحرک بیشتری داشته باشد و انرژی بیشتری مصرف کند.
وی با اشاره به پژوهشی منتشرشده در مجله معتبر Science در سال ۱۹۹۹، اظهار کرد: در این مطالعه، ۱۶ فرد بزرگسال به مدت هشت هفته روزانه حدود هزار کیلوکالری بیشتر از نیاز معمول خود دریافت کردند. واکنش افراد به این دریافت اضافه یکسان نبود و افزایش فعالیتهای غیرورزشی در برخی از آنها نقش مهمی در تفاوت میزان چربی ذخیرهشده داشت.
حقی، تفاوت در اشتها و احساس سیری را نیز از عوامل مؤثر بر وزن دانست و گفت: مغز از طریق پیامهای عصبی و هورمونهایی مانند لپتین و گرلین در تنظیم گرسنگی و سیری مشارکت میکند. عملکرد این سیستم در افراد یکسان نیست و ممکن است فردی پس از صرف غذا برای چند ساعت احساس سیری داشته باشد، اما فرد دیگری زودتر گرسنه شود یا تمایل بیشتری به مصرف غذاهای پرانرژی نشان دهد.
وی ادامه داد: ترکیب مواد غذایی، میزان هضم و جذب مواد مغذی و انرژی مصرفشده برای پردازش غذا نیز در این تفاوتها نقش دارند؛ برای مثال، انرژی موردنیاز بدن برای هضم و متابولیسم پروتئین بیشتر از چربی است. با این حال، در بیشتر افراد مجموع انرژی دریافتی و مصرفی همچنان از عوامل اصلی تغییر وزن در بلندمدت به شمار میرود.
دوقلوهای همسان و شواهد نقش ژنتیک در افزایش وزن
این دانشیار دانشگاه تبریز با اشاره به مطالعهای در سال ۱۹۹۰ روی ۱۲ جفت دوقلوی همسان در دانشگاه لاوال کانادا، اظهار کرد: شرکتکنندگان در این پژوهش طی ۸۴ روز از یک دوره ۱۰۰ روزه، روزانه حدود هزار کیلوکالری بیشتر از نیاز معمول خود دریافت کردند. میانگین افزایش وزن آنها حدود ۸.۱ کیلوگرم بود، اما این میزان از ۴.۳ تا ۱۳.۳ کیلوگرم تفاوت داشت.
وی افزود: پاسخ دو عضو هر جفت دوقلوی همسان از نظر افزایش وزن و چربی بدن شباهت قابلتوجهی داشت که شواهدی از نقش ژنتیک در استعداد افزایش وزن و نحوه ذخیره چربی فراهم میکند. البته این پژوهش محدود به تعداد کمی از مردان جوان بود و نتایج آن را نمیتوان بدون در نظر گرفتن محدودیتها به همه افراد تعمیم داد.
ژنتیک در محل ذخیره چربی هم نقش دارد
حقی با بیان اینکه ژنتیک علاوه بر وزن کلی بدن بر محل تجمع چربی نیز اثر میگذارد، گفت: برخی افراد بیشتر در ناحیه شکم و پهلو چربی ذخیره میکنند، درحالیکه در برخی دیگر تجمع چربی در نواحی باسن و ران بیشتر است. این تفاوت به ویژگیهای ژنتیکی، هورمونها، جنس، سن و عملکرد سلولهای چربی مربوط میشود.
وی با اشاره به دو نوع اصلی چربی بدن، توضیح داد: چربی زیرپوستی در لایه زیر پوست و در نواحی مختلفی مانند شکم، ران و باسن قرار دارد؛ اما چربی احشایی در عمق شکم و اطراف اندامهای داخلی تجمع پیدا میکند. افزایش چربی احشایی با مقاومت به انسولین، اختلالات متابولیکی و افزایش خطر بیماریهای قلبیعروقی ارتباط دارد.
این متخصص ژنتیک ادامه داد: ژنها میتوانند بر تعداد و عملکرد سلولهای چربی و نحوه ذخیرهسازی آنها در نواحی مختلف بدن تأثیر بگذارند؛ به همین دلیل، حتی دو فرد با شاخص توده بدنی مشابه ممکن است الگوی توزیع چربی متفاوتی داشته باشند.
وی با اشاره به مطالعهای منتشرشده در سال ۲۰۲۲ در مجله Nature Communications، گفت: در این پژوهش با استفاده از تصاویر MRI و بررسی نزدیک به ۳۹ هزار نفر، ۲۵۰ گونه ژنتیکی مستقل مرتبط با تفاوت در حجم و توزیع چربی در نواحی مختلف بدن شناسایی شد.
حقی خاطرنشان کرد: از نظر سلامت متابولیکی، محل تجمع چربی گاهی به اندازه میزان کلی آن اهمیت دارد؛ بنابراین برای ارزیابی سلامت، صرفا عدد وزن یا شاخص توده بدنی کافی نیست و اندازه دور کمر و سایر شاخصهای بالینی نیز باید بررسی شوند.
آیا آزمایش ژنتیک میتواند بهترین رژیم غذایی را مشخص کند؟
این دانشیار ژنتیک با اشاره به گسترش مطالعات تغذیه ژنتیکی، اظهار کرد: این حوزه بررسی میکند که تفاوتهای ژنتیکی چگونه بر پاسخ افراد به مواد غذایی و الگوهای تغذیهای تأثیر میگذارند. هدف آن است که در آینده بتوان با شناخت ویژگیهای ژنتیکی، توصیههای غذایی متناسبتری ارائه کرد؛ اما جذابیت این ایده به معنای اثبات قطعی کاربرد بالینی آن نیست.
وی با اشاره به کارآزمایی بالینی DIETFITS که در سال ۲۰۱۸ در مجله JAMA منتشر شد، افزود: در این پژوهش ۶۰۹ فرد دارای اضافهوزن یا چاقی به دو گروه با رژیم غذایی سالم کمچرب و کمکربوهیدرات تقسیم شدند. نتایج نشان داد الگوی ژنتیکی بررسیشده نمیتواند مشخص کند کدام فرد به رژیم کمچرب یا کمکربوهیدرات پاسخ بهتری میدهد.
حقی ادامه داد: برخی مطالعات جدیدتر نیز احتمال اثرگذاری توصیههای تغذیهای مبتنی بر ژنتیک را بررسی کردهاند، اما نتایج هنوز برای تعیین قطعی بهترین رژیم غذایی بر اساس آزمایش ژنتیک کافی نیست. بنابراین، نمیتوان صرفا با انجام یک آزمایش ژنتیکی، مؤثرترین الگوی کاهش وزن را برای هر فرد مشخص کرد.
وی تأکید کرد: در حال حاضر، طراحی رژیم اختصاصی باید با در نظر گرفتن مجموعهای از اطلاعات از جمله ترکیب بدن، توده عضلانی، نیاز انرژی، میزان فعالیت بدنی، عادتهای غذایی، وضعیت هورمونی، بیماریهای زمینهای، نتایج آزمایشهای خون، سن، جنس و شرایط زندگی انجام شود. ارزیابی متخصص تغذیه و توجه به توانایی فرد برای ادامه رژیم در بلندمدت نیز اهمیت زیادی دارد.
این متخصص ژنتیک افزود: در موارد خاص، مانند چاقی شدید از سنین پایین همراه با گرسنگی غیرطبیعی و سابقه خانوادگی، بررسی تخصصی ژنتیکی میتواند از نظر تشخیصی اهمیت داشته باشد.
حقی در جمعبندی گفت: ژنتیک بخشی از تفاوتهای فردی در وزن و ترکیب بدن را توضیح میدهد؛ برخی افراد ممکن است از نظر ژنتیکی اشتهای کمتر، احساس سیری بهتر یا الگوی متفاوتی از مصرف انرژی داشته باشند و برخی دیگر استعداد بیشتری برای ذخیره چربی در نواحی خاص بدن نشان دهند.
وی خاطرنشان کرد: لاغر ماندن یک فرد لزوما نشانه اراده قویتر او نیست و اضافهوزن فرد دیگر نیز به معنای ضعف اراده نیست؛ زیرا بدن انسانها از نظر ژنتیکی و فیزیولوژیکی یکسان نیست. شناخت این تفاوتها میتواند به فاصله گرفتن از توصیههای یکسان برای همه و حرکت به سمت تغذیه علمیتر و متناسب با ویژگیهای هر فرد کمک کند.

نظر شما