به گزارش سلامت نیوز به نقل از ایران، در ادبیات سیاستگذاری اجتماعی و رفاه نوین، رویکرد محلهمحور بهعنوان یکی از مؤثرترین شیوهها برای ارتقای سلامت اجتماعی، تقویت سرمایه اجتماعی و افزایش تابآوری جوامع محلی شناخته میشود؛ رویکردی که بر این اصل بنیادین استوار است که پایدارترین پاسخ به مسائل اجتماعی، از دل خود محله و با مشارکت داوطلبانه ساکنان آن شکل میگیرد. گزارشهای سازمان جهانی بهداشت (WHO) و برنامه توسعه ملل متحد (UNDP) نیز بر این نکته تأکید دارند که «محله»، کارآمدترین سطح مداخله برای پیوند میان خدمات اجتماعی، حکمرانی محلی و زندگی روزمره مردم است.
فعالیتها و خدمات محلهمحور در سطح جهان در چند قالب اصلی شکل میگیرند. اول، منظور از فعالیتهای محلهمحور، انتقال خدمات دولتی و عمومی به سطح محلات با هدف افزایش دسترسپذیری و فراگیری آنهاست.
دوم، این فعالیتها در قالب تقویت حکمرانی محلی و مشارکت اجتماعی، از جمله برگزاری انتخابات محلی، شکلگیری شوراهای محلی و شورایاریها و ایجاد ساختارهای مردمی و استفاده از ظرفیتهای محلی تحقق مییابند.
سوم، فعالیتهای محلهمحور از طریق شبکهسازی و سازماندهی داوطلبان محلی، پدیدیاران و همیاران اجتماعی شکل میگیرند که نمونههای آن را میتوان در برنامههای توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR) سازمان بهزیستی یا طرحهای خردمالی ویژه زنان سرپرست خانوار مشاهده کرد.
منظور ما از فعالیتهای محلهمحور، رویکردی تلفیقی است که هر سه شیوه فوق را بهصورت همافزا در بر میگیرد؛ رویکردی که در طرح «سلام» (سلامت اجتماعی محلهمحور) بهطور عینی متجلی شده است.
تجربه داخلی سازمان بهزیستی
سازمان بهزیستی طی سالها فعالیت، سرمایه مهمی از تجارب فعالیتهای اجتماعمحور جمعآوری کرده که میتواند پشتوانه اصلی طرحهای محلهمحور باشد. این تجارب شامل موارد زیر است: مداخله در بحران و حمایت روانی- اجتماعی، در این زمینه طرح محب با استفاده از داوطلب روانشناس، مددکار اجتماعی، پزشک و روانپزشک؛ در زمینه حمایت از افراد و خانوادهها در بحرانهای اجتماعی و روانی فعال است. همچنین بر اساس توانمندسازی محلهای و سلامت روان، گروههای همیار سلامت روان به شکل گروههای داوطلب؛ تمرکز بر توانمندسازی خانوادهها و افراد محلهای را برعهده دارند. گروه مانا، آموزش مهارتها و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی در میان نوجوانان و جوانان را پیگیری میکنند و گروه خاتم، آموزش مادران و دختران برای پیشگیری از آسیبهای اجتماعی و ارتقای سلامت خانواده را برعهده دارند.
خدمات جامع محلی و توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR) که فعالیتهای آن شامل اشتغال، بحران، سالمندان، معلولان، سلامت و ایمنی توانمندسازی اقتصادی و مشارکت محلهای با تکیه بر گروههای تأمین مالی خرد، فعال در محلات کمبرخوردار است که تمرکز بر اشتغال زنان سرپرست خانوار و مشاغل خانگی از دیگر ارکان خدمات محلهمحور به شمار میرود. به طور کلی تجارب بهزیستی نشان میدهد که فعالیتهای محلهمحور در ایران طیف وسیعی از مداخله اجتماعی، توانمندسازی و پیشگیری را پوشش داده و ظرفیت شبکهای و داوطلبانه بزرگی شکل گرفته است.
سایر سوابق تجربی در سطح ملی
در سطح ملی، تجارب مهم فعالیت اجتماعمحور شامل موارد زیر است:
بسیج مردمی دوران دفاع مقدس، بسیج ملی سلامت در دوران زیستمحیطی و کرونا، تجربه مشارکت مردمی در بحرانهای طبیعی: زلزله بم (1382)، سیل گلستان و لرستان (1998) و سرپل ذهاب (1396). همچنین یکی از مهمترین جلوههای طرح توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR) ملی در جنگ تحمیلی ۱۲ روزه و نقش فعال داوطلبان متجلی شد. این تجارب نشان میدهد که مردممحوری، استفاده از داوطلبان آموزشدیده و شبکهسازی محلهای، ابزارهای کارآمدی در مواجهه با بحران و توسعه اجتماعی هستند.
با جمعبندی تجارب داخلی و ملی، میتوان هشت اصل کلیدی توسعه اجتماعمحور و معلممحور را استخراج کرد: نقش مردممحوری: مشارکت فعال مردم در طراحی، اجرا و نظارت. محله و مقیاس واحد بنیادین توسعه اجتماعی: تمرکز بر مناطق محلی برای اثرگذاری ملموس. مردمیسازی، نه صرفاً ظرفیتسازی: آموزش گروههای خودیار و داوطلبان محلی. نهادهای قانونی و محلی: مدارس، مساجد، مراکز خدمات اجتماعی و NGOها. شبکهسازی و همافزایی ظرفیتها: همکاری بین نهادی و استفاده از ظرفیتهای موجود. نشانگذاری و الگوسازی اجتماعی: ایجاد نمونههای موفق قابل بازتولید. اعتمادسازی و مسئولیت اجتماعی: محور موفقیت پروژهها، تعامل انسانی و سرمایه اجتماعی. پیشگیری و مداخله اجتماعی زودهنگام: شناسایی آسیبها و اقدام پیشگیرانه در مراحل اولیه.
بر این اساس، تجارب بینالمللی نشان میدهند که فعالیتهای محلهمحور و اجتماعمحور موفقیتآمیز هستند وقتی؛ مردم محور باشند، محله واحد اصلی عمل باشد، شبکههای داوطلب و نهادی فعال و هماهنگ شکل گرفته باشد و اعتماد، مسئولیت اجتماعی و پیشگیری زودهنگام محور کار باشد. این چهارچوب دقیقاً میتواند پایه عملیاتی طرح «سلام» باشد و سوابق داخلی و بینالمللی را به شکل یک مدل واحد محلهمحور، با ظرفیتهای بالفعل و قابل توسعه، به نمایش بگذارد. بر همین مبنا و در راستای سیاستهای دولت چهاردهم و شخص ریاست محترم جمهور دکتر پزشکیان و در ادامه اجرای «طرح سلام» (سلامت اجتماعی محلهمحور) در مراکز استانها و تعدادی از شهرستانهای کشور، در قالب برنامهای توسعهای و تکمیلی و با هدف کمک به تقویت انسجام ملی و محلی، توسعه و نهادینهسازی روحیه داوطلبی بهعنوان یک فرهنگ عمومی، ایفای نقش تسهیلگری سازمانی و افزایش دسترسپذیری حداکثری خدمات و احیا و شناخت کانونهای محلی اجرای «پویش ملی سلام محله» را در دستور کار قرار دادهایم؛ تا همزمان با آغاز دهه فجر انقلاب اسلامی، سلامی گرمتر، صمیمانهتر و مؤثرتر به محله داشته باشیم.
پویش ملی «سلام محله» تلاشی است بر محور کار داوطلبانه و مشارکت موضوعی برای کیفیتبخشی هرچه بیشتر به زندگی و سلامت اجتماعی ساکنان محلات؛ اقدامی کارشناسیشده که در امتداد تجربههای موفق بینالمللی طراحی شده است. تجربه کشورهایی چون ژاپن در اجرای نظام
Community-Based Integrated Care، سوئد و سوئیس در توسعه کانونهای داوطلبانه محلهمحور و ویتنام در بسیج سرمایه اجتماعی محلات، نشان میدهد که نقش دولت در این الگوها بیش از آنکه تصدیگر باشد، تسهیلگر و توانمندساز است.
طرح سلام و پویش ملی «سلام محله» تلاشی است برای کمک به یافتن پاسخ عملی به پرسشهایی از این دست؛ که آیا میتوان برای بهبود وضعیت محلهام کاری انجام داد؟ چگونه میتوان از ظرفیتهای محلات و دستگاههای دولتی و غیردولتی برای ایجاد «حال خوب» حداکثر بهره را برد؟ چگونه میتوان با مشارکت همسایگان و هممحلهایها، راهکارهای منطقی و پایدار برای رفع مسائل محله یافت؟ آیا میتوان مسیر دسترسی مردم به خدمات دولتی را کوتاهتر، سادهتر و انسانیتر کرد؟ و آیا میشود برای تکریم هرچه بیشتر توانخواهان (سالمندان، بیماران، افراد دارای معلولیت، زنان باردار و …) برنامهریزی مؤثرتری انجام داد؟
همانگونه که طی یک سال گذشته به کرات گفته و نوشتهام، در مرحله اول طرح سلام، دستگاههای تابعه وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با راهبری وزیر محترم تعاون، کار و رفاه اجتماعی و با تکیه بیشتر بر سازمان بهزیستی و با همکاری سازمانهای مردمنهاد، خدمات متمرکزی را در سطح محله ارائه میدهند؛ اقدامی که علاوه بر افزایش دسترسی مردم به خدمات، زمینه پویایی محلهها، شکلگیری اعتماد اجتماعی و تعیین دستور کارهای بعدی را نیز فراهم میکند؛ امری که پوتنام (متفکر برجسته) در مطالعات سرمایه اجتماعی بهعنوان پیششرط توسعه پایدار محله معرفی میکند.
از آنجا که هدف بنیادین طرح سلام و پویش ملی سلام محله، شبکهسازی اجتماعی و ایجاد کانونهای داوطلبانه در بطن محلات است، مصمم هستیم با اجرای موفق این طرح و پویش، در هر محله یک ظرفیت متمرکز تحت عنوان پایگاه یا کانون مشارکت داوطلبانه در امور محله به شکل روزانه و مورد نیاز ایجاد کنیم. برای تضمین نهادینهشدن، استمرار و اثربخشی این حرکت اجتماعی، رویدادها و کارزارهای موضوعی متعددی، همراه با پیوست رسانهای در محلات منتخب برگزار خواهد شد؛ چرا که تجربههای جهانی نشان میدهد تداوم، دیدهشدن اجتماعی و روایتسازی رسانهای، شرط ماندگاری کنشهای داوطلبانه است.
علیایحال، طرح سلام و پویش ملی سلام محله، آغازی است برای تبدیل محلات به محیطهایی پویا، همبسته و توانمند در حل چالشهای اجتماعی با تکیه بر توان مردم. تأکید میکنم، خدمات داوطلبانی که در قالب این طرح با سازمان بهزیستی کشور همکاری میکنند، محدود به جامعه هدف و مددجویان تحت پوشش نیست؛ بلکه تمام ساکنان محلات میتوانند از ظرفیت ایجادشده این مشارکت اجتماعی بهرهمند شوند. سازمان بهزیستی کشور از همه مردم و داوطلبان محلات دعوت میکند با هر میزان دانش، مهارت و حتی فرصت زمانی، با حضور در پویش ملی «سلام محله» در برنامههایی که به ارتقای کیفیت زیست اجتماعی در محلهای که در آن زندگی میکنند میانجامد، مشارکت فعال داشته باشند. به همین منظور، سامانه
salam.behzisti.ir برای ثبتنام و نقشآفرینی مؤثر در محله، معرفی میشود.
نظر شما