به گزارش سلامت نیوز به نقل از پیام ما، بهمن ایزدی پیشکسوت محیطزیست: هدف نهایی پروژه، ایجاد دریاچهای مصنوعی و مجموعه گردشگری در نزدیکی سازند طبیعی منطقه گندمبریان است، این اقدام با اصول حفاظت از میراث جهانی سازگار نیست
چندی پیش روزنامه «پیامما» گزارشی با عنوان «هواپیمایی ماهان در بیابان لوت چه میکند؟» منتشر کرد که نشان میداد؛ بیابان لوت، این روزها در مرکز یک مناقشه جدی میان فعالان محیطزیست، کارشناسان میراثفرهنگی و برخی نهادهای اقتصادی قرار گرفته است. احداث دریاچهای در منطقه گندم بریان این نگرانی را تشدید کرده که بیابان لوت از فهرست میراث طبیعی جهانی خارج شود. در گزارش پیشرو تلاش شده تا اطلاعات بیشتری درباره مناقشه بر سر حفاظت از «بیابان لوت» ارائه شود.
بهمن ایزدی و تیم تحقیقاتیاش در کانون سبز فارس سالها برای حفاظت از لوت تلاش کردهاند. به گفته او در تیرماه ۱۳۹۴، پس از سالها تحقیق و تلاش پژوهشگران ایرانی و بررسیهای کارشناسان بینالمللی، بیابان لوت بهعنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی ثبت شد. «پژوهشهای گسترده نشان داد لوت دارای عوارض طبیعی منحصربهفرد و اکومورفولوژی پیچیدهای است که در مقایسه با بسیاری از بیابانهای جهان نمونههای مشابه اندکی دارد. کارشناسان اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و یونسکو بر همین اساس آن را در فهرست میراث جهانی ثبت کردند.»
این پیشکسوت محیطزیست ثبت یک اثر طبیعی در فهرست میراث جهانی به معنای ضرورت حفاظت مضاعف از آن میداند، زیرا چنین اثری نهتنها متعلق به یک کشور، بلکه بخش ارزندهای از بیوسفر و میراث مشترک بشر محسوب میشود. از این منظر، باید از هرگونه مداخله یا تغییر در ساختار طبیعی پرهیز شود و مطابق اسناد مندرج در پرونده جهانی یونسکو با حساسیت و دقت بسیار مدیریت حفاظت آن تقویت شود. «نبکاها یا «تل گز» نمونهای شاخص از تعامل پوشش گیاهی و فرایندهای اکوژئومورفولوژیک در محیطهای بیابانی به شمار میروند. این سازندها نتیجه تعامل باد، رسوبات و پوشش گیاهی هستند و در برخی مناطق حاشیه لوت بهصورت گسترده دیده میشوند. وجود چنین پدیدههایی نشاندهنده پیچیدگی نظامهای طبیعی در این بیابان است و از دلایل اصلی ثبت جهانی بیابان لوت محسوب میشود.»
گندمبریان نیز از مهمترین جاذبههای طبیعی لوت است؛ پدیدهای با قدمتی حدود ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار سال که به دوره کواترنر بازمیگردد و از نظر زمینشناسی اهمیت جهانی دارد. «حفاظت از چنین میراثی باید در اولویت کامل مدیریت سرزمین قرار گیرد.»
ایزدی با اشاره به مطالعاتش در دهه ۸۰ و ۹۰ در بیابان لوت به شرایط گردشگری در آن دوره اشاره میکند؛ در آن زمان حتی در شهداد اقامتگاهی برای استراحت و شب مانی گردشگران وجود نداشت. روستاهای دهستان تکاب که در شمالشرق شهداد قرار دارند، با کمبود شدید فرصتهای اقتصادی مواجه بودند و درآمد قابلتوجهی نداشتند. «کانون سبز فارس و گروهی از پژوهشگران و انجمنها تلاش کردند تا بومیان منطقه را به ایجاد اقامتگاههای بومگردی تشویق کنند. هدف این بود که گردشگران داخلی و خارجی بتوانند علاوه بر طبیعت لوت، بافرهنگ و هنر مردم محلی نیز آشنا شوند و درآمدی پایدار برای ساکنان منطقه ایجاد شود.»
بهتدریج اقامتگاهها در این منطقه شکل گرفتند و گردشگران خارجی به آنها علاقه نشان دادند؛ زیرا تجربه ارتباط با جامعه محلی، مشاهده صنایعدستی مانند حصیربافی و شناخت فرهنگ منطقه، بخش مهمی از جذابیت سفر به لوت محسوب میشد. بااینحال با توسعه گردشگری برخی شرکتهای اقتصادی نیز تمایل پیدا کردند که وارد حوزه گردشگری در این منطقه شوند. «یکی از این طرحها ابتدا پس از اینکه بخش دولتی ذیربط کرمان در دهه ۱۳۸۰ اقامتگاهی با سازه بومی کپری با نام کوتوها ایجاد کرده بود، موجب شد تا بعدها شرکت ماهان پروژهای بزرگتر را در منطقه ملکآباد اجرا کند.»
پروژه گردشگری در این منطقه با خرید حدود ۱۰۰ هکتار زمین و ساخت سازهای مجلل و غیر همخوان با معماری بومی شکل گرفت. این مجموعه بهجای تقویت گردشگری بومی، به رقیبی برای اقامتگاههای محلی تبدیل شد. بااینحال به گفته ایزدی گردشگران خارجی بیشتر به اقامتگاههای بومگردی علاقه دارند، زیرا به دنبال تجربه زندگی محلی هستند، نه اقامت در مجموعههای لوکس. «این تغییر رویکرد با انتقاد فعالان گردشگری و محیطزیست همراه شد.»
این روزها یکی از مهمترین محورهای نگرانی فعالان محیطزیست، طرح ایجاد دریاچه مصنوعی در محدوده گندمبریان است. «دو سال پیش این موضوع مطرح و همان زمان هشدار داده شد که اجرای چنین طرحی میتواند ضمن تخریب سازندهای طبیعی، خطر خروج لوت از فهرست میراث جهانی را به همراه داشته باشد.»
منشأ کال (رود) شور کوههای مؤمنآباد بیرجند و مسیل انتقالدهنده نزولات جوی بخشی از خراسان جنوبی است، این رود یک مسیل فصلی محسوب میشود و آبهای زمستانی آن بیوم ناحیهها را به چاله مرکزی لوت منتقل میکند. اما آنچه که رود شور را تغذیه میکند چشمه میانرود و برخی از فاضلابهای زیر زمینی ارتفاعات دربند و چشمههای گل تاغ و شیرینه رود است که همگی آنان با فواصلی در مناطق غربی بیابان لوت شمالی قرار دارند. آنها ضمن تأمین آب اندک کال لوت، اما از مهمترین لندفرمهای نمکی بیابان لوت محسوب میگردند و دارای پدیدههای متنوع و شگفتانگیز نمکی در قیاس، با سایر پدیدههای نمکی طبیعی هستند. با تلاش بهمن ایزدی، محققان کانون سبز فارس و با همکاری سایر کارشناسان بیولوژی چندین گونه آبزیان آبشور از جمله دیاتومه شناسایی و وارد فهرست جانوران جدید جهانی شدهاند. به همین دلیل بایستی کال شور و مجرای طبیعی آب آن و کرانههای ارزشمند نمکیاش تحت مدیریت حفاظت دربرگیرنده قرار گیرند و از هرگونه دخلوتصرف و بههمریختگی وضعیت طبیعی آن خودداری کنند. «طرح جدید شامل مسدودسازی مسیر آب و ایجاد یک دریاچه آبشور بهعنوان جاذبه گردشگری است.»
به گفته این فعال محیطزیست این طرح با تخریب بخشی از منطقه استحفاظی دربند تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست درگذشته انجام و با مخالفت آن سازمان و وزارت میراثفرهنگی و متخصصان متوقف شد. اما هم اکنون با ازسرگیری آن پروژه، نگرانیهای جامعه فعالان محیطزیست و گردشگری پایدار تشدید شده است.
ازسرگیری پروژه در شرایط رکود اقتصادی
جنگ فعلی در کنار شرایط دشوار اقتصادی سالهای اخیر بهشدت شرایط را برای اهالی حاشیه لوت دشوار کرده است و بسیاری از ساکنان محلی درآمد خود را ازدستدادهاند. «در چنین شرایطی انتظار میرفت سرمایهگذاریها به حمایت از مردم منطقه اختصاص یابد.»
بااینحال، به گفته ایزدی، عملیات عمرانی در اواخر اسفند و هم زمان با قطعی اینترنت و شرایط جنگی ازسرگرفته شد«این عملیات از محدوده قلعه حوض نادر آغاز شده و با استفاده از ماشینآلات سنگین در حال گسترش است. مسیر پروژه از کنار کلوتها عبور کرده و برخی سازندهای طبیعی تخریب شدهاند.»
نگرانی از آینده لوت
به گفته ایزدی برخی از لندفرمهای خاص لوت که به طور غیررسمی «کلوتهای دلفینی» نامیده میشوند، در مسیر پروژه قرار گرفتهاند و تخریب آنها نشاندهنده بیتوجهی به ارزشهای علمی و طبیعی منطقه است. «هدف نهایی پروژه، ایجاد دریاچهای مصنوعی و مجموعه گردشگری در نزدیکی گندمبریان و با مسدودسازی و تخریب مسیر طبیعی کال لوت است. این اقدام را با اصول حفاظت از میراث جهانی سازگار نیست.»
ادامه پروژه باوجود مخالفت میراثفرهنگی
مسئولان میراثفرهنگی استان کرمان و پایگاه جهانی لوت پیشتر مخالفت خود را اعلام کردهاند. بااینحال، پروژه در سکوت خبری این روزها و قطعی اینترنت همچنان ادامه دارد و به نظر میرسد عاملان آن از حمایتهایی برخوردارند. «انتظار میرود سازمان توسعه و عمران کرمان به هشدارهای متخصصان توجه کند. اجرای چنین پروژهای در شرایط اضطراری و بدون شفافیت رسانهای، پرسشهای جدی ایجاد میکند.»
خطر خروج لوت از فهرست میراث جهانی
ایزدی هشدار میدهد که ادامه این روند میتواند زمینه خروج بیابان لوت از فهرست میراث جهانی را فراهم کند. «در شرایط عادی، یونسکو از کشورهای عضو درباره مدیریت آثار ثبتشده پاسخ میخواهد و در صورت نقض ضوابط، احتمال حذف اثر از فهرست میراث جهانی یونسکو بهطورجدی وجود دارد. هرگونه تخریب در این بیابان میتواند ضربهای جبرانناپذیر به اعتبار جهانی ایران وارد کند.»
توسعه گردشگری یا حفظ میراث جهانی
پاییز ۱۴۰۳ ماشینآلات راهسازی در بیابان لوت مشغول کار شدند. پروژهای گردشگری در محدوده ثبت جهانی، با اعتراض جامعه مدنی روبهرو و تا اوایل ۱۴۰۴ متوقف شد. با شروع نوروز ۱۴۰۵، فعالیتها بار دیگر آغاز شد. منتقدان میگویند این پروژه بدون ارائه توضیح شفاف به افکار عمومی ادامه یافته است.
بر اساس گزارشهای محلی، احداث جاده از کیلومتر ۴۵ مسیر شهداد – نهبندان به سمت رود شور آغاز شده و رفتوآمد نیروهای اجرایی در منطقه افزایشیافته است. اکنون، با ادامه پروژههای عمرانی، این پرسش مطرح است که آینده بیابان لوت به کدام سو خواهد رفت: توسعه گردشگری یا حفظ میراث جهانی؟
نظر شما