به گزارش سلامت نیوزبه نقل ازایرنا، وقتی دکتر محمدرضا ظفرقندی وزیر بهداشت درمان و آموزش پزشکی در نشست اخیر کمیته تدابیر ویژه دارو و تجهیزات پزشکی از افزایش مصرف ماهانه سرم از ۱۳ میلیون به ۲۳ میلیون واحد خبر میدهد، موضوع دیگر صرفاً یک «هشدار مدیریتی» نیست؛ بلکه نشانهای از یک تغییر نگرانکننده در الگوی درمان و رفتار سلامت در کشور است، سرمی که در اصول علمی، باید محدود به شرایط خاص بیمارستانی و نیازهای بالینی باشد، حالا به یکی از رایجترین مداخلات درمانی حتی برای بیماریهای ساده تبدیل شده است.
این تغییر الگو البته محدود به سرم نیست. دادههای رسمی نشان میدهد آنتیبیوتیکها نیز سهم قابل توجهی از نسخههای پزشکی را به خود اختصاص دادهاند؛ بهگونهای که بیش از یکسوم نسخههای سرپایی حاوی این گروه دارویی است. چنین سهمی، در کنار گزارشهای مکرر درباره مصرف خودسرانه دارو، تصویری نگرانکننده از فاصله میان «تجویز مبتنی بر شواهد» و «مصرف واقعی در جامعه» ترسیم میکند.
تصویر دقیق مصرف دارو در کشور
در استانداردهای علمی، سرمدرمانی عمدتاً برای شرایط خاص، کمآبی شدید، بستریهای بیمارستانی یا مداخلات درمانی مشخص تعریف میشود؛ اما آنچه امروز در بسیاری از مراکز درمانی و حتی مطبها مشاهده میشود، فاصلهای معنادار با این چارچوب دارد. سرم، در عمل به یکی از نخستین گزینههای درمانی برای طیفی از بیماریهای ساده مانند سرماخوردگیهای معمولی تا ضعفهای موقتی، تبدیل شده؛ روندی که به تعبیر وزیر بهداشت، در موارد قابل توجهی خارج از عرف و توصیههای علمی است.
در پس این اعداد، یک واقعیت مهمتر نیز نهفته است: تغییر رابطه بیمار و درمان. در شرایطی که بخشی از بیماران، درمان مؤثر را با دریافت داروی بیشتر به ویژه تزریقی، معادل میدانند، در سوی دیگر، برخی ملاحظات حرفهای و ساختاری بر رفتار تجویزی پزشکان اثر میگذارد، دارو بهتدریج از یک «ابزار درمانی هدفمند» به یک «پاسخ فوری برای جلب رضایت» تبدیل میشود.
در چنین شرایطی، مصرف بیرویه دارو دیگر یک مسأله صرفاً پزشکی نیست؛ بلکه به نقطه تلاقی مسائل اقتصادی، فرهنگی و مدیریتی در نظام سلامت تبدیل شده است. پرسش اصلی اینجاست: چرا با وجود سالها هشدار، این روند همچنان ادامه دارد و چه موانعی بر سر راه اصلاح آن وجود دارد؟
در همین زمینه، دکتر محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، با ارائه آمارهای رسمی از وضعیت مصرف دارو در کشور گفت: بر اساس آخرین دادههای ثبتشده در سامانه تیتک و پایش نسخه نویسی الکترونیک، مصرف ماهانه سرم در کشور به حدود ۲۳ میلیون واحد میرسد و بیش از یکسوم نسخ سرپایی حاوی آنتیبیوتیک است. داروهای پرمصرف خوراکی شامل گروههای ماکرولیدها، سفالوسپورینها و پنیسیلینها بوده و در بخش تزریقی نیز سفازولین، پنیسیلین و سفتریاکسون بیشترین سهم تجویز را دارند.
وی با اشاره به تفاوت الگوی مصرف در مناطق مختلف کشور افزود: الگوی مصرف در استانهای مختلف متفاوت است و در برخی مناطق میزان تجویز آنتیبیوتیک به ارقام بالاتری میرسد که ضرورت مداخلات هدفمند و فرهنگسازی تخصصی را ایجاب میکند.
مصرف غیرمنطقی؛ چالشی فراتر از آمار
یکی از موضوعات مهم در مدیریت مصرف دارو، میزان و اندازه الگوی مصرف است که بتوان براساس آن اندازهگیری دقیقی نسبت به جامعه مصرف کنندگان و همچنین فرهنگ سازی داشت، البته بیماری مسالهای شناور، تقریباً غیرقابل توقف و پیشبینی نشدنی است، بنابراین عدد دقیقی نمیتوان برای مصرف در نظر گرفت.
با این وجود مصرف منطقی هر دارو برای نوع و میزان پیشروی یک بیماری دارای ملاکی مشخص است که جامعه پزشکی در تمام دنیا نسبت به آن مطلع است.
در همین راستا دکتر ظفرقندی وزیر بهداشت در نشست اخیر با موضوع تدابیر ویژه دارو و تجهیزات پزشکی گفته بود: در کشورهای آسیایی و اروپایی که حتی درگیر جنگ هم نبوده اند به دلیل تغییر نرخ و دسترسی به حامل های انرژی و بخش حمل و نقل، قیمت دارو بین ۲۰ تا ۳۰ درصد افزایش یافته است و راهکارهای ما برای عبور از شرایط کنونی، مصرف منطقی دارو و افزایش پوشش بیمه است.
دکتر هاشمی سخنگوی سازمان غذا و دارو هم در اینباره با تأکید بر اینکه بخش قابل توجهی از مصرف دارو در کشور خارج از الگوی منطقی است، اظهار کرد: بیشترین حجم مصرف غیرمنطقی و خوددرمانی در سه گروه دارویی آنتیبیوتیکها، مسکنهای ضدالتهابی و فرآوردههای تزریقی مشاهده میشود. تقاضا برای تجویز این اقلام در موارد فاقد ضرورت بالینی، همچنان به عنوان یک چالش مطرح است.
وی درباره جایگاه ایران در مقایسه با استانداردهای جهانی نیز گفت: مقایسه شاخصهای مصرف آنتیبیوتیکها و فرآوردههای تزریقی با استانداردهای مرجع جهانی نشان میدهد کشور نیازمند بازتعریف پروتکلهای درمانی مبتنی بر شواهد و پرهیز از مداخلات غیرضروری است.
ریشههای مصرف بیرویه دارو
کنترل و مدیریت هر پدیده عمومی ناهنجار نیازمند شناخت ریشه های آن است. مصرف دارو چه به صورت سنتی (داروهای خانگی و گیاهی) و چه به صورت صنعتی در ایران نه تنها ریشه اجتماعی و ناشی از عصر مدرن، بلکه قدمتی کهن دارد.
همین عادت کهن با مدرنیته و شیوع بیماری های جدید و به طبع آن درمانهای نوین، در فرهنگ عامه رسوخ کرده ، به عبارت دیگر بستر فرهنگی برای مصرف بی رویه دارویی در ایران همواره فراهم بوده است.
اما سخنگوی سازمان غذا و دارو، عوامل متعددی را در شکلگیری این وضعیت مؤثر دانست و تصریح کرد: باورهای نادرست عمومی درباره اثرگذاری سریعتر روشهای تزریقی، فشار ناشی از انتظارات بیماران، ملاحظات دفاع پزشکی و ضرورت بهروزرسانی الگوهای تجویز، از جمله عوامل مؤثر در مصرف بیرویه دارو هستند.
وی افزود: اصلاح این روند نیازمند فرهنگسازی، اطلاعرسانی شفاف و همکاری بینبخشی میان سازمان غذا و دارو، بیمهها و سازمان نظام پزشکی است.
هزینههای سنگین بر دوش مردم
در کنار پیامدهای درمانی، مصرف بیرویه دارو تبعات اقتصادی قابل توجهی نیز به همراه دارد. به عبارت دیگر بازار مصرف دارو در کشور هر ساله دهها و شاید هم صدها هزار میلیارد تومان را از منابع عمومی مصرف میکند، که این هزینه هنگفت مستقیماً از جیب مردم پرداخت میشود.
دکتر هاشمی در اینباره هشدار داد: هدررفت منابع مالی در مداخلات کماثر، ظرفیت نظام بیمهای را برای پوشش داروهای نوین و تخصصی محدود میکند و پایداری مالی صندوقهای بیمهای را تهدید خواهد کرد.
سیدحسین حسینی اقتصاددان و استاد پیشین دانشگاه با هشدار نسبت به افزایش مصرف بیرویه دارو و نسخهنویسیهای غیرضروری به ایرنا گفت: این روند علاوه بر آسیب به سلامت مردم، فشار سنگینی به اقتصاد کشور و نظام درمانی وارد میکند.
وی افزود: تجویز بیش از حد دارو باعث افزایش هزینههای بیمه، رشد پرداخت از جیب مردم، کمبود برخی اقلام دارویی و اتلاف منابع حوزه سلامت میشود؛ منابعی که میتواند صرف توسعه خدمات درمانی و حمایت از بیماران شود.
این کارشناس ادامه داد: مصرف غیرمنطقی دارو بهویژه آنتیبیوتیکها، علاوه بر ایجاد مقاومت دارویی و عوارض جسمی، هزینههای درمان را در بلندمدت افزایش میدهد و زنجیره تأمین دارو را نیز با فشار مالی مواجه میکند.
به گفته وی، اصلاح الگوی نسخهنویسی، نظارت بر تجویز دارو و حرکت به سمت درمانهای مبتنی بر پیشگیری، از مهمترین راهکارهای کاهش هزینهها و حفظ پایداری اقتصاد سلامت است.
نقش بیمهها و گایدلاینها در کنترل مصرف
در بسیاری از کشورهای دنیا، پوشش بیمهای داروها نهتنها بر اساس اهمیت بیماری، بلکه بر پایه اثربخشی و هزینه اثربخشی آنها تعیین میشود؛ رویکردی که میتواند از تجویزهای غیرضروری جلوگیری کند. موضوعی که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان در نظام سلامت کشور نسبت به آن کم توجهی شده است.
سخنگوی سازمان غذا و دارو معتقد است: اتلاف منابع مالی بر مداخلات کماثر، ظرفیت نظام بیمهای برای پوشش داروهای نوین و تخصصی را محدود و پایداری مالی صندوقهای بیمهای را تهدید می کند.
به گفته او، مصرف غیرمنطقی میتواند پایداری زنجیره تأمین دارو را تحت تأثیر قرار دهد. با فعالسازی مکانیسمهای پیشبینی تقاضا و یکپارچهسازی زنجیره تأمین، ذخایر استراتژیک داروهای حیاتی تحت رصد لحظهای قرار دارد و روند توزیع بدون خلل ادامه دارد.
نظارت و فرهنگسازی؛ دو ضلع مغفول
در کنار سیاستهای کلان، دو مؤلفه «فرهنگسازی» و «نظارت» همچنان بهعنوان حلقههای کلیدی در کنترل مصرف دارو مطرح هستند. دکتر ونوشه نظافتی، پزشک عمومی و فعال در حوزه پزشک خانوده، در این رابطه در گفت و گو با ایرنا با اشاره به گسترش الگوی نادرست مصرف دارو در کشور گفت: در بخشی از جامعه هنوز این تصور وجود دارد که درمان مؤثر حتماً باید با تجویز چند قلم دارو همراه باشد؛ موضوعی که به افزایش نسخهنویسیهای غیرضروری دامن زده است.
به گفته وی، برخی بیماران حتی در بیماریهای ساده نیز انتظار دریافت آنتیبیوتیک یا داروهای متعدد دارند و همین مسئله الگوی درمان را تحت تأثیر قرار داده است.
وی افزود: ضعف نظارت بر روند نسخهنویسی و دسترسی آسان به برخی داروها نیز این چرخه را تشدید کرده است، در حالی که بسیاری از بیماریها نیاز به مصرف گسترده دارو ندارند، استفاده بیرویه از دارو میتواند زمینهساز مقاومت دارویی، آسیب به اندامهای حیاتی بدن و افزایش هزینههای درمان شود.
این پزشک تأکید کرد: اصلاح این وضعیت فقط با برخورد نظارتی ممکن نیست و نیاز به فرهنگسازی جدی دارد.
به گفته وی، تا زمانی که نگاه جامعه به درمان و مصرف دارو اصلاح نشود، کنترل مصرف غیرمنطقی دارو دشوار خواهد بود.
سخنگوی سازمان غذا و دارو نیز در اینباره گفت: توسعه سامانههای پایش هوشمند، اعتبارسنجی الکترونیک نسخهها و بازرسیهای میدانی، چارچوب نظارتی بر توزیع و مصرف دارو را تقویت کرده است.
هاشمی معتقد است که نظارتها باید در سطح مراکز درمانی نیز تقویت شود. از جمله پیشنهادهای مطرحشده، تشکیل تیمهای کوچک در بیمارستانها برای پایش هفتگی و تصادفی تجویز داروها، بهویژه آنتیبیوتیکهاست؛ اقدامی که میتواند به اصلاح رفتار تجویزی کمک کند.
تهدیدی خاموش برای آینده سلامت
مصرف بیرویه دارو، بهویژه آنتیبیوتیکها، تنها یک مسأله اقتصادی یا مدیریتی نیست، دکتر نظافتی با تاکید بر این مسئله گفت: مصرف بیرویه دارو که با عبارت «دارودرمانی» میشناسیم، میتواند به تهدیدی جدی برای سلامت عمومی در آینده تبدیل شود. افزایش مقاومت دارویی، کاهش اثربخشی درمانها و دشوار شدن کنترل عفونتها، از جمله پیامدهایی است که کارشناسان نسبت به آن هشدار میدهند.
به گفته او، آنچه امروز در حوزه مصرف دارو در ایران مشاهده میشود، حاصل برهمکنش عوامل متعددی از جمله فرهنگ عمومی، ساختار نظام درمان، ضعفهای نظارتی و چالشهای اقتصادی است.
در چنین شرایطی، ادامه روند فعلی میتواند نهتنها هزینههای نظام سلامت را افزایش دهد، بلکه دسترسی عادلانه به دارو و اثربخشی درمانها را نیز با تهدید مواجه کند. اصلاح این مسیر، نیازمند یک عزم مشترک است؛ از سیاستگذاران و پزشکان گرفته تا بیماران و رسانهها.
شاید اکنون بیش از هر زمان دیگری، نظام سلامت نیازمندگذار از «مصرف بیشتر» به «درمان هوشمند و مبتنی بر شواهد» باشد.
نظر شما