به گزارش سلامت نیوز به نقل از پبام ما، از همان زمان که آتشبس اعلام شد، بسیاری نگران از آغاز جنگ دوباره بودند. بسیاری از شهروندان در تهران چسب پشت شیشهها را نگه داشتند و با نگرانی چشم به مذاکرات دوختند. حالا دو هفته از جنگ دوباره میگذرد. در این بازه زمانی سازمان حفاظت محیطزیست چه اقداماتی انجام داده است؟ آیا آنها هم خودشان را برای این روزها آماده کرده بودند و این روزها مدیران این سازمان چه میکنند. در گفتوگو با «شینا انصاری»، رئیس سازمان حفاظت محیطزیست، دراینباره از او پرسیدیم.
در خردادماه با جنگ دوازدهروزه مواجه بودیم و حالا نزدیک به ۹ ماه بعد، جنگی دوباره با ابعاد بسیار بزرگتر را داریم. در این بازه زمانی که همه میدانستند جنگ دوبارهای آغاز میشود، برای خسارت کمتر به محیطزیست چه کردید؟
قبل از جنگ تحمیلی دوازدهروزه، سازمان حفاظت محیطزیست با تشکیل کارگروه ویژهای برای پیگیری موضوع، دستورالعمل جامع حفاظت از محیطزیست در مواجهه با عملیات نظامیدشمن علیه اهداف نظامی، امنیتی، شیمیایی، هستهای و مراکز زیرساختی را به ادارات کل محیطزیست استانها ابلاغ کرد. با توجه به افزایش احتمال وقوع تهدیدات نظامی، بهویژه در قالب حملات هدفمند علیه زیرساختهای حیاتی و حساس از جمله تأسیسات هستهای، شیمیایی و پتروشیمی، تهیه دستورالعملی تخصصی برای حفاظت از محیطزیست در شرایط بحرانی، ضرورتی جدی در حوزه پدافند غیرعامل محیطزیست داشت. همچنین، نسبت به تعیین مسئول پیگیری امور مخاطرات و ارزیابی خسارات محیطزیستی در زمان جنگ اقدام شد و متعاقب آن فعالیتها و اقدامات متعددی در حین جنگ دوازدهروزه و بعد از آن، انجام شد. از جمله مهمترین این اقدامات میتوان به تهیه دستورالعمل جامع حفاظت از محیطزیست در شرایط جنگ و پس از آن، تهیه و تدوین رویکردها و راهبردهای محیطزیستی کشور در شرایط جنگی، انجام بازدیدهای میدانی و همزمان تشکیل جلسات توجیهی با ادارات کل حفاظت محیطزیست درباره نحوه جمعآوری و مستندسازی خسارات ناشی از جنگ احتمالی به محیطزیست کشورمان اشاره کرد.
سایر اقدامات نیز شامل تعیین و مشخص کردن نحوه همکاری پاسگاههای محیطبانی و مأمورین اجرایی سازمان با دستگاههای امنیتی، نظامی و انتظامی در شرایط جنگی، تشکیل کارگاههای آموزشی برای چگونگی مستندسازی خسارات محیطزیستی، جلسات متعدد ملی برای مستندسازی خسارات محیطزیستی ناشی از جنگ تحمیلی دوازدهروزه شامل جلسات برگزار شده با معاونت حقوقی رئیسجمهور، مرکز حقوقی و بینالمللی معاونت حقوقی رئیسجمهور، وزارت دادگستری، قوه قضائیه و مرکز وکلای قوه قضائیه، تهیه دستورالعمل نحوه همکاری با گمرکات کشور برای تسریع در ترخیص محمولههای خودرویهای داخلی و وارداتی در شرایط جنگ و واردات و صادرات سایر کالاهای دارای نیاز به مجوزهای محیطزیستی، مکاتبه با نهادهای بینالمللی مرتبط و از جمله برنامه محیطزیست ملل متحد (UNEP) و تقاضای محکومیت تجاوز بهدلیل نقض توافقنامههای بینالمللی محیطزیست و تعیین خسارات ناشی از جنگ تحمیلی دوازدهروزه به محیطزیست کشور و انعکاس گزارش تفصیلی آن به مراجع ذیربط، از جمله معاون اول رئیسجمهور، معاون حقوقی رئیسجمهور و وزرای اقتصاد و دادگستری میشود.
فقط در حوزه محیطزیست طبیعی در جریان جنگ تحمیلی دوازدهروزه، بالغبر هشت هزار و ۴۵۰ هکتار از مناطق تحت حفاظت کشور که عمدتاً در ناحیه رویشی زاگرس قرار داشتند، دچار حریق شدند و خسارات قابلتوجهی به آنها وارد شد.
در این ۹ ماه چند جلسه درباره جنگ با تشکلها برگزار کردید که در این روزها بتوانید از توان آنها کمک بگیرید و بهشکل سازمانیافته و هماهنگ وارد عمل شوند؟
با توجه به سیاست سازمان حفاظت محیطزیست در این دوره، جلسات با تشکلها در حوزههای مختلف چه در سطح ملی و چه در سطوح استانی برقرار است و تلاش میشود از ظرفیت نهادهای مردمی محیطزیست در بخشهای تخصصی استفاده شود. البته در برخی حوزهها چه در ستاد و چه در استانها، این ارتباط نیاز به تقویت، تحرک و پویایی بیشتر دارد.
درباره بهرهگیری از ظرفیت تشکلها برای موضوع جنگ همانطورکه اشاره کردم، پس از اتمام جنگ تحمیلی دوازدهروزه، با انجام بازدیدهای میدانی از استانهای کشور و بهویژه استانهایی که با آسیبهای بیشتر محیطزیستی مواجه شده بودند، جلسات توجیهی با مدیران کل، معاونین و رؤسای ادارات شهرستانی درباره نحوه جمعآوری و مستندسازی خسارات ناشی از جنگ احتمالی به محیطزیست کشورمان برگزار شد. در این جلسات تأکید شد در اجرایی کردن دستورالعمل جامع حفاظت از محیطزیست قبل و بعد از عملیات نظامی و همچنین اجرای رویکردها، راهبردها و برنامههای محیطزیستی کشور در شرایط جنگی از ظرفیت تشکلهای محیطزیستی و همیاران محیطزیست نهایت همکاری به عمل بیاید. ضمن اینکه هم در دستورالعمل جامع، استفاده از ظرفیتهای مردمی مطرحشده و هم در راهبردها و برنامههای مدنظر در شرایط اضطراری برای حفاظت از محیطزیست در زمان درگیریهای نظامی و جنگهای احتمالی، استفاده از ظرفیت نهادهای غیردولتی و همیاران و تشکلهای محیطزیست پیشبینی شده است.
آیا برای اقدامات دوران جنگ اولویتبندی دارید؟ مهمترین اولویتها الان کداماند؟
با توجه به تجربه جنگ دوازدهروزه، اولویتبندی این اقدامات در زمان جنگ در چارچوبی با عنوان «پایش، حفاظت فوری و کاهش خسارت» و با «رویکرد مدیریت بحران و پایش سریع (حین جنگ)» مدنظر قرار گرفته است که از مهمترین اولویتها میتوان به این موارد اشاره کرد: ۱-«ایجاد ستاد (کوچک) فرماندهی بحران زیستمحیطی» برای نظارت بر وضعیت، دریافت گزارشهای میدانی و هماهنگی با نهادهای امنیتی و امدادی؛ ۲-پایش مستمر مناطق تحت تهاجم با استفاده از امکانات نرمافزاری و سختافزاری برای ثبت و مستندسازی تخریبها؛ ۳-ایجاد یگانهای واکنش سریع پاکسازی محیطزیست برای مقابله با آلودگیهای شیمیایی و نفتی؛ ۴-ارائه هشدارهای سریع به مردم از طریق همکاری با رسانهها و نهادهای بهداشتی برای اعلام هشدارهای لازم به مردم در مورد آلایندهها و ارائه توصیههای لازم خودمراقبتی؛ ۵-مستندسازی حقوقی تخریبها شامل جمعآوری شواهد تصاویر ماهوارهای، گزارشهای میدانی و شاهدان عینی برای پیگیری از طریق انجام یک پیشارزیابی سریع ۶-اولویتبندی مجدد وظایف و مأموریتها شامل توقف موقت برخی پروژههای بلندمدت و در عوض تمرکز بر مدیریت بحرانهای محیطزیست فوری و اضطراری ناشی از جنگ؛ ۷-در نظر گرفتن تمهیدات امنیتی برای حفاظت از محیطبانان و کارشناسان محیطزیست.
کدام مناطق تحتتأثیر این جنگ قرار گرفتهاند و حجم خسارتها چگونه بوده است؟
میدانیم خجیر بار دیگر تحتتأثیر جنگ بوده یا خرمآباد هدف حملههای زیادی قرار گرفته است. در جنگ تحمیلی اخیر بهصورت مداوم و روزانه ارتباط با ادارات کل حفاظت محیطزیست استانها برقرار است. در حال حاضر جز برخی از استانهای شرقی کشور، مابقی استانها مورد تهاجم قرار گرفتهاند. بنابراین، ضمن ارسال مجدد دستورالعملهای حفاظت از محیطزیست در شرایط جنگی، از استانها خواسته شده است روزانه موارد مرتبط با خسارات و آسیب به محیطزیست را به کارگروه ملی گزارش کنند. ما در طول این جنگ، گشت و کنترل و حفاظت فیزیکی در مناطق را برای ارتقای حفاظت از زیستگاهها و جلوگیری از تخلفات افزایش دادهایم. تا امروز حملات هوایی به ۱۲ ساختمان اداری و حفاظتی محیطزیست در ۹ استان کشور (استانهای آذربایجانشرقی، آذربایجانغربی، اصفهان، تهران، البرز، کردستان، کرمانشاه، لرستان و مرکزی) خسارات وارد کرده است. در این مدت، تعدادی از خودروهای عملیاتی و حفاظتی محیطبانان نیز آسیب دیدهاند. در برخی از مناطق چهارگانه پهپادهای دشمنان شناسایی و توسط نیروهای نظامیکشور منهدم شدند. آمار خسارتهای مربوط به آتشسوزیهای مناطق مرتعی و جنگلی در حال بررسی و تجمیع است. خوشبختانه خسارت جانی به محیطبانان وارد نشده و خسارت به حیاتوحش گزارش نشده است، ولی با توجه به افزایش قابلتوجه حملات نسبت به جنگ قبلی بهاحتمال زیاد وجود داشته است.
به کدام نهادهای بینالمللی نامه نوشتید؟ آیا پیش از جنگ دراینباره با آنها در ارتباط بودید؟
با توجه به حضور سازمان حفاظت محیطزیست در اجلاسهای بینالمللی پس از جنگ خردادماه، از جمله در کاپ۳۰ و یونیا۷، مکرر بر تبعات و پیامدهای جنگ تحمیلی دوازدهروزه و ضرورت پرهیز از جنگ در منطقه تأکید شد. باوجوداین، در بهمنماه و در جریان تحرکات نظامی به خلیجفارس و دریای عمان با وزرای محیطزیست کشورهای عمان، قطر، کویت، امارات، بحرین و عربستان رسماً مکاتبه شد و نسبت به عوارض مخرب محیطزیستی هرگونه اقدام نظامی با توجه به آسیبپذیری اکوسیستم دریایی منطقه هشدارهای جدی داده شد.
همچنین، مکاتبهای با دبیرکل سازمان ملل و رئیس برنامه محیطزیست ملل متحد پیش از آغاز جنگ انجام شد. در این مکاتبه تأکید شد استمرار تهدیدات نظامی در منطقهای با تراکم زیرساختهای نفتی، گازی، پتروشیمی و دریایی مصداق ایجاد وضعیت مخاطرهآمیز برای صلح، امنیت و محیطزیست منطقهای و جهانی محسوب میشود. تجربیات ناشی از درگیریهای نظامی پیشین در منطقه از جمله حملات به تأسیسات نفتی و صنعتی در جنگ خلیجفارس نشان داده است پیامدهای محیطزیستی چنین اقداماتـی محدود به زمان یا قلمرو خاصی نمیماند و آثار آن میتواند تا سالها منطقه را تحتتأثیر قرار دهد.
مکاتبه انجامشده با UNEP، بهعنوان عالیترین نهاد محیطزیستی سازمان ملل برای اقدامات پیشگیرانه و ارزیابی مستقل، علمی و بیطرفانه از پیامدهای محیطزیستی نظامیسازی فزاینده در منطقه خلیجفارس با حساسیت بالای اکولوژیک و خطر بروز آلودگیهای گسترده نفتی، تخریب زیستگاههای حساس و آسیب به تنوعزیستی، از جانب محیطزیست ایران انجام شد که واکنشی در پی نداشت.
لازم است اشاره کنم که بعد از انفجار و آتشسوزی گسترده مخازن سوخت در تهران که از نظر قواعد بینالمللی میتواند مصداق جنایت جنگی محیطزیستی تلقی شود، مکاتبه دیگری با دبیرکل سازمان ملل و ۱۱ نهاد و کنوانسیون بینالمللی محیطزیست انجام و درخواست شد نسبت به محکومیت اقداماتی که تهدید جدی و مخاطرهآمیز سلامت انسانها و موجودات زنده و ناقض توافقنامههای بینالمللی محیطزیست هستند، صورت گیرد.
طبق ماده ۵۵ پروتکل الحاقی اول ۱۹۷۷ به کنوانسیونهای ژنو، در جریان مخاصمات مسلحانه باید از محیطزیست طبیعی در برابر آسیبهای گسترده، شدید و طولانیمدت حمایت شود. همچنین، کنوانسیون ۱۹۷۶ منع استفاده نظامی یا خصمانه دستکاری محیطزیست (ENMOD) هرگونه بهرهگیری خصمانه از تغییرات محیطی با آثار گسترده، پایدار یا شدید را منع میکند. علاوهبر الحاقیههای کنوانسیون ژنو، مصوبات دیوان لاهه نیز بر اهمیت حفاظت از محیطزیست تأکید دارد. ایران در برنامه زمین مسکون یونسکو، ۱۳ ذخیرهگاه زیستکره به ثبت رسانده است. این مناطق دارای حساسیتهای بالای زیستگاهیاند. طبق پروتکلهای بینالمللی باید مناطق حفاظتشده، موزههای حیاتوحش و میراث طبیعی جهانی حفاظت، مصون از جنگ باشند. در حال حاضر حفظ این سرمایههای طبیعی و میراث بیننسلی دغدغه جدی ما در سازمان حفاظت محیطزیست است.
یکی از نگرانیها این است که در این شرایط، پروژههای مخرب شروع به کار کنند. برای این موضوع چه تمهیداتی اندیشیدهاید؟
افزایش شیفت نیروهای محیطبان برای حفاظت و پایش بیشتر مناطق و آمادگی برای اطفای حریق از جمله مأموریتهای مهم سازمان حفاظت محیطزیست در شرایط فعلی کشور است. حضور بیوقفه و مستمر محیطبانان و یگان حفاظت و تشدید گشتهای سیار در سطح مناطق تحت مدیریت برای حراست از مناطق چهارگانه محیطزیست و همکاری با واحدهای پدافند غیرعامل و مدیریت بحران استانها از مهمترین اقدامات سازمان در روزهای اخیر بوده است. در این شرایط همانگونهکه در دستورالعمل ابلاغی در اولویتبندی مأموریتها برای شرایط جنگ تأکید شده، پایشهای مستمر مناطق توسط محیطبانان و عوامل اجرایی سازمان صورت میگیرد و با تمام قوا تلاش میشود با هوشیاری و مسئولیتپذیری بیشازپیش از اقدامات مخرب و دستاندازی به مناطق حفاظتشده محیطزیست جلوگیری شود.
نظر شما