به گزارش سلامت نیوز، بیماری آلزایمر که شایع‌ترین نوع زوال عقل محسوب می‌شود، سال‌ها عمدتاً با داروهایی درمان می‌شد که هدف اصلی آن‌ها کاهش یا کنترل موقت علائم بود. اما در سال‌های اخیر، رویکرد پژوهشگران به سمت درمان‌هایی تغییر کرده است که مستقیماً برخی فرایندهای زیستی مرتبط با بیماری، به‌ویژه تجمع پروتئین آمیلوئید بتا در مغز، را هدف قرار می‌دهند.

در همین مسیر، یک مطالعه فاز دوم درباره واکسن آزمایشی ABvac40 نتایج امیدوارکننده‌ای درباره ایمنی و توانایی این واکسن در تحریک سیستم ایمنی ارائه کرده است. همزمان، داروهایی مانند دونانماب و لکانماب در آمریکا برای مراحل اولیه آلزایمر تأیید شده‌اند؛ با این حال، استفاده از این داروها به دلیل احتمال بروز عوارضی مانند ناهنجاری‌های تصویربرداری مرتبط با آمیلوئید یا ARIA نیازمند انتخاب دقیق بیمار و پایش منظم است.

واکسن آزمایشی ABvac40 چه می‌کند؟

ABvac40 یک روش ایمنی‌درمانی فعال و همچنان تحقیقاتی است که پروتئین آمیلوئید بتا ۴۰ (Aβ40) را هدف قرار می‌دهد. برخلاف داروهای آنتی‌بادی که مستقیماً به بیمار داده می‌شوند، در ایمنی‌درمانی فعال تلاش می‌شود سیستم ایمنی خود فرد برای تولید پادتن علیه هدف موردنظر تحریک شود.

در مطالعه فاز دوم AB1601، در مجموع ۱۲۴ بیمار مبتلا به اختلال شناختی خفیف آمنستیک یا آلزایمر بسیار خفیف شرکت کردند. بیماران پنج تزریق ماهانه و سپس یک تزریق تقویتی در ماه دهم دریافت کردند و برای ۱۸ تا ۲۴ ماه تحت پیگیری قرار گرفتند. هدف اصلی پژوهش، بررسی ایمنی، تحمل‌پذیری و ایجاد پاسخ ایمنی بود.

نتایج نشان داد عوارض ناخواسته ناشی از درمان و عوارض جدی در گروه دریافت‌کننده ABvac40 و گروه دارونما تفاوت قابل توجهی نداشت. عارضه ARIA-H که به خونریزی‌های مرتبط با آمیلوئید در تصویربرداری مغزی مربوط است، در ۱۲.۵ درصد دریافت‌کنندگان ABvac40 و ۱۵ درصد افراد گروه دارونما مشاهده شد. در این مطالعه موردی از ARIA-E، یعنی تورم یا تجمع مایع در مغز، یا مننژوانسفالومیلیت گزارش نشد.

از سوی دیگر، ABvac40 توانست پاسخ ایمنی اختصاصی و پایدار ایجاد کند و آنتی‌بادی‌های ایجادشده در مایع مغزی نخاعی نیز قابل شناسایی بودند. برخی شاخص‌های شناختی و تصویربرداری مغزی نیز به نفع گروه دریافت‌کننده واکسن بود، اما پژوهشگران تأکید کرده‌اند که برای مشخص شدن میزان اثربخشی بالینی و جایگاه واقعی این روش، مطالعات بیشتری لازم است.

بنابراین، ABvac40 هنوز یک واکسن تأییدشده برای پیشگیری یا درمان آلزایمر نیست و نتایج این مطالعه را نباید به معنای اثبات قطعی اثربخشی آن دانست؛ بلکه یافته‌ها از ادامه بررسی این روش به عنوان یک درمان بالقوه تغییردهنده روند بیماری حمایت می‌کنند.

دونانماب؛ دارویی برای کند کردن روند آلزایمر

یکی دیگر از درمان‌های جدید، دونانماب با نام تجاری Kisunla است. سازمان غذا و داروی آمریکا این دارو را برای درمان بیماری آلزایمر تأیید کرده و توصیه کرده درمان در بیمارانی آغاز شود که در مرحله اختلال شناختی خفیف یا دمانس خفیف ناشی از آلزایمر قرار دارند؛ همان جمعیتی که در کارآزمایی‌های بالینی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند.

دونانماب یک آنتی‌بادی است که آمیلوئید بتا را هدف قرار می‌دهد و به حذف پلاک‌های آمیلوئیدی از مغز کمک می‌کند. در مطالعه اصلی، ۱۷۳۶ بیمار به‌صورت تصادفی دونانماب یا دارونما دریافت کردند. درمان به شکل تزریق وریدی هر چهار هفته یک‌بار انجام شد.

در پایان ۷۶ هفته، افرادی که دونانماب دریافت کرده بودند، در مقایسه با دارونما کاهش کمتری در شاخص‌های ترکیبی عملکرد شناختی و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره نشان دادند. همچنین در شاخص CDR-SB که برای ارزیابی شدت اختلال شناختی و عملکردی آلزایمر استفاده می‌شود، کاهش پیشرفت بیماری از نظر آماری معنادار بود.

با این حال، این دارو بدون خطر نیست. FDA در اطلاعات تجویزی دونانماب هشدار جعبه‌ای درباره ARIA قرار داده است. این عارضه می‌تواند شامل تورم بخش‌هایی از مغز و همچنین نقاط کوچک خونریزی در مغز یا سطح آن باشد. در بیشتر موارد ARIA بدون علامت است، اما موارد شدید و حتی تهدیدکننده حیات نیز ممکن است رخ دهد.

افرادی که دو نسخه از ژن APOE ε4 را دارند، با احتمال بیشتری دچار ARIA، از جمله انواع علامت‌دار و شدید آن، می‌شوند؛ به همین دلیل FDA توصیه کرده وضعیت APOE ε4 پیش از آغاز درمان بررسی شود تا خطر احتمالی برای بیمار مشخص شود.

لکانماب؛ تاکید FDA بر پایش MRI

لکانماب با نام تجاری Leqembi نیز یکی از داروهای ضدآمیلوئید مورد استفاده در مراحل اولیه آلزایمر است. این دارو به آمیلوئید بتا متصل می‌شود و به حذف آن از مغز کمک می‌کند. FDA در سال ۲۰۲۳ آن را برای بیماران مبتلا به اختلال شناختی خفیف یا دمانس خفیف ناشی از آلزایمر تأیید کرد.

اما نگرانی درباره ARIA باعث شده FDA برنامه پایش MRI بیماران دریافت‌کننده لکانماب را تغییر دهد. در اوت ۲۰۲۵، این سازمان اعلام کرد که یک MRI اضافی و زودتر، بین تزریق دوم و سوم باید به برنامه پایش اضافه شود تا موارد ARIA-E، یعنی تورم یا تجمع مایع در مغز، زودتر شناسایی شوند.

پیش از این، اطلاعات تجویزی لکانماب انجام MRI پیش از تزریق پنجم، هفتم و چهاردهم را توصیه می‌کرد. FDA پس از بررسی عمیق‌تر موارد ایمنی، به این نتیجه رسید که تصویربرداری زودتر می‌تواند برخی موارد ARIA-E را در مراحل ابتدایی شناسایی کند و به پزشک، بیمار و خانواده در تصمیم‌گیری درباره ادامه، تأخیر یا قطع درمان کمک کند.

بر اساس بررسی FDA، این سازمان ۱۰۱ مورد ARIA-E شدید را در گزارش‌های ایمنی شناسایی کرد. دو مورد بین تزریق دوم و سوم، ۲۲ مورد بین تزریق سوم و چهارم، ۴۱ مورد بین تزریق چهارم و پنجم و ۳۶ مورد پس از تزریق پنجم رخ داده بود. همچنین FDA در بررسی خود شش مورد مرگ ناشی از ARIA-E را در مراحل ابتدایی درمان شناسایی کرد.

FDA تأکید کرده است که ARIA-E ممکن است پس از شناسایی اولیه در MRI همچنان پیشرفت کند. به همین دلیل، تشخیص زودهنگام اهمیت دارد و در صورت مشاهده این عارضه، پزشک ممکن است درباره تأخیر یا قطع درمان تصمیم بگیرد.

علائم هشدار هنگام مصرف لکانماب

اگر بیمار تحت درمان با لکانماب دچار علائمی مانند سردرد، گیجی، سرگیجه، تغییرات بینایی، تهوع، اختلال در راه رفتن، اختلال تکلم، ضعف یا تشنج شود، FDA توصیه می‌کند فوراً با پزشک تماس بگیرد یا در صورت نیاز به اورژانس مراجعه کند. البته ARIA در بسیاری از بیماران ممکن است بدون علامت باشد و به همین دلیل MRI نقش مهمی در پایش ایمنی درمان دارد.

آیا این داروها آلزایمر را درمان می‌کنند؟

نکته مهم این است که نباید «کند کردن روند بیماری» را با «درمان یا توقف کامل آلزایمر» یکسان دانست.

دونانماب و لکانماب با هدف قرار دادن آمیلوئید در مراحل اولیه بیماری، در کارآزمایی‌های بالینی توانسته‌اند سرعت افت شناختی و عملکردی را در مقایسه با دارونما کاهش دهند، اما این به معنای بازگرداندن حافظه ازدست‌رفته یا متوقف کردن کامل بیماری نیست. در مورد ABvac40 نیز شواهد فعلی مربوط به یک مطالعه فاز دوم است و این واکسن هنوز در مرحله تحقیقاتی قرار دارد.

در مجموع، مسیر درمان آلزایمر در حال تغییر است: از داروهایی که عمدتاً علائم را هدف می‌گرفتند، به سمت درمان‌هایی حرکت می‌شود که فرآیندهای زیربنایی بیماری مانند تجمع آمیلوئید را هدف قرار می‌دهند. با این حال، این درمان‌ها برای همه بیماران مناسب نیستند و انتخاب بیمار، مرحله بیماری، بررسی وجود آمیلوئید و در برخی موارد وضعیت ژنتیکی و همچنین پایش منظم با MRI برای کاهش خطر عوارض اهمیت دارد.

منابع:

https://www.fda.gov/drugs/news-events-human-drugs/fda-approves-treatment-adults-alzheimers-disease
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41058018/
https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-communications/fda-recommend-additional-earlier-mri-monitoring-patients-alzheimers-disease-taking-leqembi-lecanemab