به گزارش سلامت نیوز به نقل از اطلاعات، با وجود پایان مقطعی تجاوز آمریکا واسرائیل به ایران ، پیامدهای روانی این درگیری و تنشهای اجتماعی ناشی از آن همچنان در لایههای پنهان جامعه باقی اند و حتی میتوانند سالها بر سلامت فردی و جمعی اثر بگذارند.
کارشناسان حوزه سلامت روان با هشدار نسبت به تداوم این آثار، بر ضرورت مداخلات پایدار، تقویت حمایتهای اجتماعی و نقش کلیدی خانواده و رسانهها در کاهش آسیبهای روانی تأکید میکنند؛ در حالی که در کنار این هشدارها، برخی متخصصان هم بر ظرفیت بالای تابآوری و انسجام اجتماعی در جامعه ایرانی بهعنوان یک سرمایه مهم روانی اشاره دارند.
در چنین شرایطی ، سازمان بهزیستی بر اجرای طرح
« بانک زمان» برای غربالگری روانی و تقویت سرمایه اجتماعی تاکید کرده است.
ساماندهی مشارکتهای مردمی پس از جنگ
رئیس سازمان بهزیستی کشور از آغاز اجرای آزمایشی طرح «بانک زمان» از هفته آینده در منطقه چهار تهران خبر داد و گفت: این طرح با هدف ساماندهی فعالیتهای داوطلبانه و تقویت سرمایه اجتماعی اجرا میشود.
سیدجواد حسینی با اشاره به افزایش مشارکتهای مردمی در ایام جنگ، اظهار داشت: در قالب این طرح، افراد میتوانند زمان و تخصص خود را برای ارائه خدمات در اختیار دیگران قرار دهند و در آینده از خدمات مشابه بهرهمند شوند.
وی همچنین از اجرای غربالگری گسترده اختلالات ناشی از استرس و تروما در سطح جامعه خبر داد و گفت: افراد دارای علائم اختلال استرس پس از سانحه(PTSD) شناسایی و برای دریافت خدمات تخصصی سلامت روان به مراکز مربوطه ارجاع میشوند.به گفته حسینی، بیش از ۳۰ هزار داوطلب جدید به مجموعه خدمات اجتماعی پیوستهاند و میزان مشارکتهای نقدی مردمی نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۴۰۰ درصد افزایش یافته است.بر اساس اعلام سازمان بهزیستی، در جریان جنگ اخیر بیش از ۵۱۸ میلیارد تومان کمک نقدی و غیرنقدی جذب شد و ۲۴۷ هزار بسته معیشتی میان خانوارهای آسیبدیده توزیع شد. همچنین هزینه درمان بیش از ۱۰ هزار و ۵۰۰ نفر تأمین و ۷۵۱ واحد مسکونی تعمیر یا تأمین شده است.
هشدار نسبت به آثار جنگ بر سلامت روان
دکتر محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت در گفتگو با ما با هشدار نسبت به آثار کوتاهمدت و بلندمدت جنگ بر سلامت روان جامعه تأکید کرد: پیامدهای روانی بحرانها فقط محدود به دوره درگیری نیست و در صورت نبود برنامهریزی پایدار میتواند تا سالها ادامه یابد و حتی تشدید شود.وی با اشاره به تجربههای جهانی و شرایط ایران در بحرانهای مختلف اظهار داشت: جنگ از ابعاد مختلف سلامت روان و اجتماعی مردم را تحت تأثیر قرار میدهد و اضطراب، استرس و نگرانی ناشی از بحران میتواند زمینه بروز یا تشدید اختلالات روانپزشکی را افزایش دهد. به گفته وی، مواجهه مستقیم با صحنههای ناگوار جنگ، خطر ابتلا به افسردگی و اختلال استرس پس از سانحه را بالا میبرد.
شالبافان ادامه داد: این آسیبها در میان افرادی که خانه یا اعضای خانواده خود را از دست دادهاند شدیدتر است و گروههایی مانند کودکان، نوجوانان، سالمندان، زنان باردار، افراد دارای سابقه اختلالات روانپزشکی و افراد دارای معلولیت در زمره گروههای پرخطر قرار دارند.
آثار بلندمدت جنگ و ماندگاری آسیبها
شالبافان با تأکید بر اینکه پیامدهای روانی جنگ اغلب پس از پایان بحران آشکار میشود، گفت: تجربه جنگ تحمیلی نشان داده است مناطق درگیر حتی تا دههها با سطوح بالاتری از آسیبهای روانی و اجتماعی مواجه بودهاند. به گفته وی، آسیب به بنیان خانواده، مشکلات اقتصادی و اختلال در عملکرد نهادهای اجتماعی از عوامل اصلی تداوم این پیامدهاست.
وی ادامه داد: مهمتر از مدیریت علائم فعلی اضطراب و افسردگی، توجه به ماههای آینده است؛ زیرا در صورت نبود مداخلات مستمر، احتمال افزایش اختلالات روانی در جامعه وجود دارد.مدیرکل دفتر سلامت روانی وزارت بهداشت افزایش امید اجتماعی، تقویت حس تعلق، عدالت، امنیت و اعتماد به آینده را از مهمترین راهکارهای کاهش این آسیبها دانست و تأکید کرد: خدمات سلامت روان نباید محدود به دوره بحران باشد و باید حداقل یک تا دو سال بهصورت پایدار ادامه یابد.
گروههای آسیبپذیر و ظرفیتهای نظام سلامت
شالبافان با اشاره به گروههای در معرض خطر گفت: علاوه بر گروههای عمومی آسیبپذیر، مشاغلی مانند امدادگران، نیروهای نظامی، آتشنشانان، کارکنان اورژانس و حتی خبرنگاران و اهالی رسانه که با صحنههای دلخراش مواجه هستند، در معرض آسیب بیشتری قرار دارند.
وی اظهار داشت: ایران طی دو دهه گذشته به دلیل تجربه مکرر بحرانهایی مانند جنگ، زلزله و سیل، در حوزه مداخلات روانی- اجتماعی ظرفیتهای مهمی ایجاد کرده و همکاری میان وزارت بهداشت، سازمان مدیریت بحران، بهزیستی، هلال احمر و آموزش و پرورش در این زمینه توسعه یافته است.
به گفته شالبافان، در جریان بحران اخیر هم آموزشهای خودمراقبتی روانی ارائه شد و حدود ۴۷۰هزار نفر در مناطق آسیبدیده غربالگری شدند. همچنین خط ۱۹۰وزارت بهداشت و سایر خطوط مشاوره با استقبال گسترده مردم مواجه شد؛ بهطوری که در برخی روزها تا ۶هزار تماس ثبت شده است.
آمار نگرانکننده از وضعیت سلامت روان در کشور
وی توضیح داد: بسیاری از افراد به دلیل انگ اجتماعی یا پایین بودن سواد سلامت روان، برای درمان مراجعه نمیکنند یا برنامه درمان را ادامه نمیدهند؛ موضوعی که در شرایط بحران میتواند پیامدهای جدیتری به همراه داشته باشد.شالبافان هشدار داد: در صورت بیتوجهی، در سالهای آینده، احتمال افزایش اختلالات روانی، خودکشی، اعتیاد، خشونت و آسیبهای خانوادگی وجود دارد و مقابله با این روند تنها با درمان ممکن نیست، بلکه نیازمند تقویت خانواده، ارتقای امنیت اجتماعی و ترمیم امید به آینده است.
تأکید بر مراجعه زودهنگام و نقش رسانهها
وی با تأکید بر اهمیت مراجعه زودهنگام به مراکز ارائه خدمات سلامت روان گفت: در صورت بروز نشانههایی مانند اضطراب، کمخوابی، ناامیدی، تحریکپذیری یا اختلال در عملکرد روزمره، افراد نباید مراجعه به مراکز ارائه خدمات سلامت روان را به تأخیر بیندازند.
به گفته او، خدمات غربالگری و ارزیابی در مراکز جامع سلامت بهصورت رایگان ارائه میشود و در صورت نیاز، افراد به مراکز تخصصی سلامت روان ارجاع داده میشوند.
شالبافان همچنین نقش رسانهها را در کاهش انگ اختلالات روانپزشکی مهم دانست و گفت: آگاهیبخشی درباره امکان درمان و ضرورت مراجعه بهموقع میتواند از مزمن شدن مشکلات جلوگیری کند.وی با اشاره به عملکرد خطوط تلفنی مشاوره گفت: در بحران اخیر علاوه بر خط ۴۰۳۰، خط ۱۹۰هم فعال شد و حدود ۷۰۰روانشناس داوطلب بهصورت رایگان پاسخگوی تماسها بودند.به گفته شالبافان، امکان مشاوره ناشناس موجب افزایش اعتماد عمومی شد و تاکنون حدود ۳۴۰هزارنفردرکشورغربالگری سلامت روان شدهاند. نتایج اولیه هم نشان میدهد۱۰تا ۱۵درصد افراد درمناطق آسیبدیده علائم حاد استرس را تجربه کردهاند و در برخی گروهها این رقم حتی تا ۳۰تا ۴۰درصد گزارش شده است.
تابآوری و انسجام اجتماعی در جامعه ایرانی
مصطفی کوچکزایی، رواندرمانگر و مشاور خانواده هم با تأکید بر دوگانه «آثار مثبت و منفی» جنگ در حوزه روان، گفت: برخلاف تمرکز رایج بر پیامدهای منفی، جنگ در ایران به تقویت تابآوری، انسجام اجتماعی و شکلگیری نوعی سرمایه روانشناختی منجر شده است که میتواند به الگوی سایر جوامع تبدیل شود.
وی با اشاره به اینکه تحلیل آثار روانی جنگ صرفاً از زاویه آسیبها ناقص است، اظهار داشت: در کنار استرس، اضطراب و اختلالاتی مانند استرس پس از سانحه( PTSD)، باید به پیامدهای مثبت هم توجه کرد؛ از جمله تقویت حس اقتدار، همبستگی، هویت جمعی و مقاومت اجتماعی.
وی با اشاره به شرایط جنگی و فشارهای خارجی علیه ایران افزود: ایستادگی مردم و عدم مهاجرت گسترده در کنار بازگشت برخی ایرانیان خارج از کشور، نشاندهنده سطح بالای تابآوری و تعلق اجتماعی است؛ مفاهیمی که در بسیاری از کشورهای درگیرجنگ کمتر مشاهده شده است.به گفته این رواندرمانگر، این وضعیت حامل پیامهای مهمی در سطح جهانی است: مفاهیمی مانند غیرت ملی، حفظ ارزشهای فرهنگی و دینی و احساس تعلق جمعی، از پایههای مهم شخصیت انسان هستند که در شرایط جنگی در ایران تقویت شدهاند.کوچکزایی تداوم این وضعیت را مشروط به تقویت انسجام اجتماعی دانست و گفت: اگر در جامعه حس یکپارچگی و خانواده بودن تقویت شود، سرمایه اجتماعی افزایش مییابد؛ اما شکافهای طبقاتی و فاصله میان گروههای مختلف میتواند این انسجام را تضعیف کند.
وی در ادامه به آثار منفی جنگ پرداخت و گفت: استرس ناشی از صداهای انفجار یا ناامنی، تا مدتی طبیعی است و حتی ممکن است تا ۶ماه یا یک سال ادامه داشته باشد؛ اما اگر این وضعیت طولانی شود، به اختلالات مزمن تبدیل میشود.
او افزود: در برخی موارد، صداهای معمولی مانند رعد و برق میتواند یادآور انفجار باشد و واکنشهای اضطرابی ایجاد کند.
ترس؛ ریشه بسیاری از اختلالات روانی
این مشاور خانواده با تأکید بر نقش محوری ترس در اختلالات روانی گفت: بسیاری از اضطرابها، وسواسها و مشکلات روانی، ریشه در ترس دارند؛ با این حال، بررسیهای میدانی نشان میدهد که در جامعه ایران، ترس فراگیر نشده است و حتی نشانههایی از شجاعت و حضور اجتماعی دیده میشود.وی با اشاره به حضور مردم در فضاهای عمومی و فعالیتهای اجتماعی افزود: این نشانهها حاکی از آن است که برخلاف برخی کشورها، ترس و ناامنی به اضطراب جمعی گسترده در ایران منجر نشده است.
کوچکزایی، نقش رسانهها را در شکلگیری احساسات جمعی بسیار مهم دانست و گفت: جنگ روانی و شناختی، گاهی حتی از جنگ نظامی اثرگذارتر است. رسانهها میتوانند با تولید ترس یا امید، جهتگیری روانی جامعه را تعیین کنند.وی افزود: بزرگنمایی تهدیدها، شایعهسازی و تصویرسازی منفی میتواند اضطراب اجتماعی ایجاد کند، در حالی که روایتهای مثبت و تقویتکننده، به افزایش تابآوری کمک میکند.
ضرورت ایجاد «قرارگاه جنگ شناختی»
این کارشناس حوزه روان تأکید کرد: برای مدیریت این فضا، باید ساختارهایی مانند قرارگاه جنگ شناختی و روانی ایجاد شود که هم رویکرد دفاعی داشته باشد و هم تهاجمی، تا بتواند در برابر جریانهای رسانهای خارجی اثرگذار عمل کند.
کوچکزایی با اشاره به مفهوم «سرمایه روانشناختی» گفت: چهار مؤلفه اصلی شامل مثبتنگری، امیدواری، خودباوری و تابآوری، میتواند به کاهش اضطراب اجتماعی و افزایش توان جامعه در مواجهه با بحرانها کمک کند.
کودکان؛ آسیبپذیرتر از بزرگسالان
وی درباره تفاوت گروههای سنی گفت: کودکان و نوجوانان بهشدت تحت تأثیر رفتار والدین هستند. استرس و اضطراب والدین بهصورت مستقیم به آنها منتقل میشود؛ بنابراین مدیریت هیجانات توسط پدر و مادر نقش کلیدی دارد.
این رواندرمانگر درباره نشانههای نیاز به مداخله تخصصی گفت: اگر علائمی مانند اضطراب، تپش قلب، بیقراری و ترس پس از ۶ماه ادامه یابد و عملکرد روزمره فرد را مختل کند، مراجعه به روانشناس ضروری است.
کوچکزایی تأکید کرد: ایران در برخی مؤلفههای روانشناختی مانند صبر، هویت ملی و خودباوری، به سطحی رسیده که میتواند برای سایر کشورها الهامبخش باشد؛ موضوعی که نیازمند توجه بیشتر در تحلیلهای رسانهای و علمی است.
راهکارهای حفظ آرامش خانوادهها دربحران
مرجان ثروتی، معاون اجتماعی کلانتری ۱۲۰سیدخندان هم با تأکید بر نقش تعیینکننده خانواده در مدیریت پیامدهای روانی بحرانها گفت: نخستین تجربه خانوادهها در شرایط بحرانی، احساس از دست رفتن کنترل است؛ وضعیتی که میتواند نظم زندگی روزمره را مختل و اضطراب و نگرانی مداوم ایجاد کند.
وی با اشاره به پیامدهای روانی شرایط تنشزا اظهار داشت: دربحرانها بسیاری از افراد دچار بیحوصلگی، کاهش انگیزه و نگرانی دائمی میشوند و حتی فعالیتهای ساده روزمره مانند آشپزی، پیادهروی یا رسیدگی به امورعادی را کنارمیگذارند؛ درحالی که حفظ روال طبیعی زندگی نقش مهمی درکاهش اضطراب، بهویژه در کودکان و نوجوانان دارد.
وی اظهارداشت: زمانی که خانوادهها برنامه منظم خواب، تغذیه و فعالیتهای روزانه را حفظ میکنند، کودکان احساس امنیت بیشتری دارند و کمتردچار ترس و آشفتگی میشوند. کودکان بیش از آنکه به گفتار والدین توجه کنند، رفتار و زبان بدن آنها را میبینند؛ بنابراین اگر والدین مضطرب باشند اما در کلام بگویند «اتفاقی نیفتاده»، کودک همچنان اضطراب را دریافت میکند.
اهمیت تغذیه و فعالیت در کاهش استرس
ثروتی با اشاره به نقش تغذیه در شرایط بحرانی گفت: استرس میتواند سیستم ایمنی بدن را تضعیف کند و بینظمی در تغذیه این وضعیت را تشدید میکند. به همین دلیل خانوادهها باید تغذیه کودکان و نوجوانان را بهعنوان یک ضرورت جدی در نظر بگیرند و اجازه ندهند بحران، زندگی روزمره را از مسیر طبیعی خود خارج کند.وی همچنین درباره محدود شدن فعالیت کودکان در شرایط بحران اظهار داشت: برخی خانوادهها در شرایط اضطراب، کودکان را بیش از حد به خود وابسته میکنند و مانع فعالیتهای روزمره آنها میشوند؛ در حالی که ادامه فعالیتهایی مانند ورزش، پیادهروی خانوادگی، بازی و تمرینهای ساده در خانه میتواند به تخلیه هیجانی و کاهش استرس کمک کند.
مدیریت اخبار و نقش آرامش والدین
معاون اجتماعی کلانتری سیدخندان با تأکید بر اهمیت مدیریت اخبار در حضور کودکان گفت: والدین نباید بدون توجه به حضور فرزندان، اخبار تنشزا را دنبال یا درباره آنها گفتگو کنند. کودکان باید متناسب با سن خود از اتفاقات آگاه شوند و توضیحات آرامشبخش دریافت کنند.وی توضیح داد: در بیان وقایع باید از ادبیات ترسناک پرهیز و متناسب با درک کودک، فضای امن و آرام ایجاد شود. به گفته ثروتی، آرامش والدین بهویژه مادران، تأثیر مستقیمی بر احساس امنیت کودکان دارد و مشاهده آرامش در رفتار والدین، به کاهش تدریجی اضطراب کودک کمک میکند.
وی با اشاره به واکنشهای متفاوت افراد در بحرانها اظهار داشت: برخی افراد دچار علائم جسمی مانند تپش قلب، تنگی نفس، بیقراری یا پرخوری عصبی میشوند و برخی دیگر نسبت به کوچکترین صداها حساسیت پیدا میکنند. در این شرایط، لازم است افراد اخبار را فقط از منابع معتبر دنبال و از فاجعهسازی ذهنی پرهیز کنند.
وی ادامه داد: افراد بسته به سبک دلبستگی خود واکنشهای متفاوتی نشان میدهند؛ افراد دارای دلبستگی ایمن میتوانند نقش «پناه عاطفی» برای اطرافیان داشته باشند، اما افراد با دلبستگی اضطرابی یا اجتنابی بیشتر درگیر نگرانی، انزوا یا ترس میشوند و نیاز بیشتری به حمایت دارند.
خانواده؛ مهمترین پناهگاه عاطفی
معاون اجتماعی کلانتری سیدخندان تأکید کرد: روابط گرم خانوادگی، دورهمیها و ارتباط با اقوام میتواند احساس امنیت روانی را افزایش و شدت اضطراب را کاهش دهد. در شرایط بحران، افراد بیش از هر زمان دیگری به یک پناهگاه عاطفی نیاز دارند.وی همچنین درباره تأثیر شایعات گفت: انتشار اخبار بدون تحلیل و بررسی میتواند موجب افزایش ترس و ناامیدی در جامعه شود و لازم است افراد اخبار را از منابع معتبر دریافت و از نگاه صفر و صدی به مسائل پرهیز کنند.ثروتی با اشاره به روشهای عملی کاهش اضطراب در خانوادهها گفت: استفاده از حواس پنجگانه میتواند نقش مؤثری در آرامسازی ذهن داشته باشد. تمرکز بر صداهای محیط، لمس اشیا، استفاده از رایحههای آرامشبخش مانند گلاب و انجام بازیهای ساده میتواند ذهن کودکان و حتی بزرگسالان را از فضای تنش دور کند و به بازگشت آرامش در خانواده کمک کند.
نظر شما